భగవద్గీత · Sankhya Yogaఅధ్యాయం 2, శ్లోకం 10 (2.10)
మూల సంస్కృతం · సఞ్జయః
తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత
సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదన్తమిదం వచః
॥ 2.10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ
అనువాదం
"ఓ భారతా (ధృతరాష్ట్రా)! రెండు సేనల మధ్య విషాదంలో మునిగిపోయిన ఆ (అర్జునుడి)తో హృషీకేశుడు (కృష్ణుడు) నవ్వుతున్నట్లుగా ఈ మాటలు అన్నాడు."
భావార్థం
"Prahasann iva" — నవ్వుతున్నట్లుగా. దుఃఖంలో మునిగిన అర్జునుడి ఎదుట కృష్ణుడు చిరునవ్వు నవ్వుతాడు. ఎందుకు?
- శ్రీధర స్వామి: prasanna-mukhaḥ san — ప్రసన్నమైన ముఖంతో. సరళమైన అర్థం: కృష్ణుడు శాంతంగా, ప్రసన్నంగా ఉన్నాడు.
- మధుసూదన సరస్వతి: "ప్రహసన్" — అర్జునుడి అనుచితమైన ప్రవర్తనను బయటపెట్టి అతణ్ణి లజ్జా సముద్రంలో ముంచుతున్నట్లుగా. కానీ "iva" (లాగా) ఎందుకంటే — ఉద్దేశం సిగ్గుపరచడం కాదు, వివేకాన్ని మేల్కొలపడం; అర్జునుడు భగవంతుని కృపకు పాత్రుడు. లజ్జ కలిగినా కలగకపోయినా, అది ఉద్దేశం కాదు.
"Senayor ubhayor madhye" — రెండు సేనల మధ్య. ఈ వాక్యఖండం 1.21 లోను 1.24 లోను వచ్చింది — అర్జునుడు తనవారిని చూసి కుంగిపోయిన అదే చోటు. ఇప్పుడు అదే చోట కృష్ణుడు జ్ఞానాన్ని ఇస్తాడు. చాలామంది బోధకులు దీన్ని ప్రతీకగా భావిస్తారు: జ్ఞానం ఏదో ప్రశాంతమైన ఆశ్రమంలో కాదు, సంఘర్షణ మధ్యలోనే ఇవ్వబడింది. (ఇది వ్యాఖ్యానం.)
చిరునవ్వు అర్థం. దుఃఖంలో ఉన్న వ్యక్తి ఎదుట గురువు చిరునవ్వు అతణ్ణి అవమానించడం కాదు — పరిస్థితి కనిపిస్తున్నంత నిరాశాజనకమైనది కాదు అనే సంకేతం. అనుభవజ్ఞుడైన డాక్టరు కంగారుపడుతున్న రోగిని చూసి ప్రశాంతంగా నవ్వినట్లు — ఎందుకంటే అతనికి రోగానికి చికిత్స తెలుసు.
మధుసూదన సరస్వతి ధృతరాష్ట్ర సంకేతం: అర్జునుడు యుద్ధాన్ని విడిచిపెట్టాడు, కానీ భగవంతుడు అర్జునుణ్ణి విడిచిపెట్టలేదు — ఇది చెప్పి సంజయుడు ధృతరాష్ట్రుడి దురాశను (తప్పుడు ఆశను) తొలగిస్తాడు.
AI-assisted draft translation — under review.