भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 10 (2.10)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः
॥ 2.10 ॥
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ
अनुवाद
"हे भारता (धृतराष्ट्रा)! दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये विषादात बुडालेल्या त्या (अर्जुना)ला हृषीकेश (कृष्ण) जणू हसत हसत हे वचन बोलले."
भावार्थ
"Prahasann iva" — जणू हसत. दुःखात बुडालेल्या अर्जुनासमोर कृष्ण हसतात. का?
- श्रीधर: prasanna-mukhaḥ san — प्रसन्न मुखाने. सोपा अर्थ: कृष्ण शांत आणि प्रसन्न आहेत.
- मधुसूदन: "प्रहसन" — अर्जुनाचे अयोग्य आचरण उघड करून त्याला जणू लज्जेच्या सागरात बुडवत. पण "इव" (जणू) यासाठी — कारण उद्देश लज्जित करणे नव्हे, विवेक जागवणे आहे; अर्जुन भगवंताच्या कृपेचा पात्र आहे. लज्जा वाटो वा न वाटो, तो उद्देश नाही.
"Senayor ubhayor madhye" — दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये. हा वाक्यांश 1.21 आणि 1.24 मध्ये आला होता — तीच जागा जिथे अर्जुनाने आपल्या लोकांना पाहिले आणि तो खचला. आता त्याच जागी कृष्ण ज्ञान देतात. अनेक शिक्षक हे प्रतीक मानतात: ज्ञान एखाद्या शांत आश्रमात नव्हे, तर संघर्षाच्या अगदी मध्यभागी दिले गेले. (ही व्याख्या आहे.)
हास्याचा अर्थ. दुःखी माणसासमोर गुरूचे हास्य म्हणजे त्याचा अपमान नव्हे — तो संकेत आहे की परिस्थिती दिसते तितकी निराशाजनक नाही. जसा एखादा अनुभवी डॉक्टर घाबरलेल्या रुग्णाकडे पाहून शांतपणे हसतो — कारण त्याला रोगावरचा उपाय माहीत असतो.
मधुसूदनांचा धृतराष्ट्र-संकेत: अर्जुनाने युद्ध सोडले, पण भगवंताने अर्जुनाला सोडले नाही — हे सांगून संजय धृतराष्ट्राच्या दुराशेचे (खोट्या आशेचे) निरसन करतो.
AI-assisted draft translation — under review.