भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 9 (2.9)
मूळ संस्कृत · सञ्जयः
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
॥ 2.9 ॥
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha
अनुवाद
"संजय म्हणाला: अशा प्रकारे हृषीकेशा (कृष्णा)ला सांगून, निद्राविजेता, शत्रूंना ताप देणारा (अर्जुन) गोविंदाला 'मी लढणार नाही' असे म्हणाला, आणि गप्प झाला."
भावार्थ
दोन गोष्टी एकत्र — विरोधाभास. 2.7 मध्ये अर्जुन म्हणाला "मला शिकवा"; आणि आता म्हणतो "मी लढणार नाही" — आणि गप्प. म्हणजे शिष्य बनूनही अर्जुन आपला निश्चय बरोबर घेऊन आला आहे. हे खरे मानवी चित्र आहे: आपण मदत मागतो, पण आधीच घेतलेला निर्णयही धरून ठेवतो.
विशेषणांचा विरोधाभास. संजय अर्जुनाला Guḍākeśa (आळस/निद्रा जिंकणारा) आणि Parantapa (शत्रूंना ताप देणारा) म्हणतो — आणि त्याच वाक्यात अर्जुन "लढणार नाही" म्हणतो. मधुसूदन: guḍākeśo jitālasyaḥ, paraṃtapaḥ śatrutāpanaḥ. शत्रूला ताप देणारा स्वतःच तापत आहे.
"Tūṣṇīṃ babhūva" — गप्प झाला. मधुसूदन म्हणतात: अर्जुनाने आधी (2.4 पासून) युद्धाची अयोग्यता सांगितली, मग युद्धाच्या फळाचा अभाव, आणि मग गप्प झाला. मौन — आता बोलायला काहीच उरले नाही. हीच ती रिकामी जागा आहे जिच्यात कृष्णाचा उपदेश येईल.
धृतराष्ट्रासाठी. मधुसूदन (2.10 वर) म्हणतात की संजय हे यासाठी सांगत आहे की धृतराष्ट्राची खोटी आशा ("अर्जुन लढणार नाही!") तुटावी — पुढच्या श्लोकात तो सांगेल की कृष्णाने अर्जुनाला या अवस्थेत सोडले नाही.
AI-assisted draft translation — under review.