भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 8 (2.8)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यं सुराणामपि चाऽऽधिपत्यम्
॥ 2.8 ॥
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād
yacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
rājyaṃ surāṇāmapi cā''dhipatyam
अनुवाद
"पृथ्वीवरचे शत्रुरहित, समृद्ध राज्य, आणि देवांचे स्वामित्वसुद्धा मिळाले — तरी माझ्या इंद्रियांना शोषून टाकणारा हा शोक दूर करू शकेल असा कोणताही उपाय मला दिसत नाही."
भावार्थ
सर्वांत मोठे लाभही व्यर्थ. अर्जुन सर्वांत मोठ्या बाह्य लाभाची कल्पना करतो — पृथ्वीवरचे निष्कंटक, समृद्ध राज्य, आणि त्याहूनही मोठे देवांचे आधिपत्य. आणि म्हणतो: यांपैकी काहीही माझा शोक दूर करणार नाही. ही एक खोल अनुभूती आहे: आतले दुःख बाहेरच्या यशाने मिटत नाही.
"Ucchoṣaṇam indriyāṇām" — इंद्रियांना शोषून टाकणारा. अर्जुनाचा शोक इतका खोल आहे की तो इंद्रियांना "शोषून" टाकत आहे — 1.29 मधील "तोंड कोरडे पडणे" याचा प्रतिध्वनी. मधुसूदन: sarvadā santāpa-karam — सदैव संताप देणारा.
प्रतिबिंब — गीतेचे उत्तरही आतूनच येईल. अर्जुन कबूल करतो की उपाय बाह्य नाही. कृष्णाचे उत्तरही बाह्य लाभाचे नसेल — ते आत्म्याचे ज्ञान आणि मनाची स्थिरता असेल.
मधुसूदनांचा संकेत: मधुसूदन या श्लोकाला छांदोग्य उपनिषदातील नारद-प्रसंगाशी जोडतात (2.7 ची टीप पाहा) — शोकाच्या पार जाण्याची प्रार्थना.
AI-assisted draft translation — under review.