അദ്ധ്യായം 2സാങ്ഖ്യയോഗഃSankhya Yoga

അർജുനന്റെ ശരണാഗതി (2.1–2.10). കാരുണ്യം നിറഞ്ഞ, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ള അർജുനനോട് കൃഷ്ണൻ സംസാരിക്കുന്നുവെന്ന് സഞ്ജയൻ പറയുന്നു (2.1). കൃഷ്ണന്റെ ആദ്യവാക്കുകൾ കഠിനമായി തോന്നുന്നു — ഇത് kaśmala (മാലിന്യം), hṛdaya-daurbalya (ഹൃദയദൗർബല്യം) ആണ്; എഴുന്നേൽക്കൂ (2.2–2.3). അർജുനൻ വീണ്ടും ഭീഷ്മരെയും ദ്രോണരെയും കുറിച്ചു പറയുന്നു — പൂജ്യരായ ഗുരുജനങ്ങളെ കൊന്നിട്ടു ജീവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഭിക്ഷയെടുത്തു ജീവിക്കുന്നതാണ് നല്ലത് (2.4–2.5); ജയിക്കുന്നതാണോ തോൽക്കുന്നതാണോ നല്ലതെന്നുപോലും അദ്ദേഹത്തിന് അറിയില്ല (2.6). തുടർന്ന് അധ്യായത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്: kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ … śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam — "ഞാൻ അങ്ങയുടെ ശിഷ്യനാണ്, അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നെ പഠിപ്പിച്ചാലും" (2.7). ഭൂമിയിലെ രാജ്യം പോലും ഈ ദുഃഖം മാറ്റുകയില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു (2.8), "ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുകയില്ല" എന്നു പറഞ്ഞ് മൗനിയാകുന്നു (2.9). കൃഷ്ണൻ, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ, ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും നടുവിൽ സംസാരിച്ചു തുടങ്ങുന്നു (2.10).

ആത്മജ്ഞാനം — സാംഖ്യം (2.11–2.30). "ദുഃഖിക്കേണ്ടാത്തവരെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും ബുദ്ധിയുടെ വാക്കുകൾ പറയുന്നു" (2.11). ഞാനോ നീയോ ഈ രാജാക്കന്മാരോ ഇല്ലാതിരുന്ന ഒരു കാലവുമില്ല (2.12). ശരീരത്തിൽ ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം എന്നപോലെ — അങ്ങനെതന്നെ മറ്റൊരു ശരീരവും (2.13). ഇന്ദ്രിയസ്പർശത്താൽ സുഖദുഃഖങ്ങൾ വന്നുപോകുന്നു — അവയെ സഹിക്കുക (2.14–2.15). അസത്തിന് ഭാവമില്ല, സത്തിന് അഭാവമില്ല (2.16); എല്ലാറ്റിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത് അവിനാശിയാണ് (2.17); ശരീരം നശ്വരം, ദേഹി നിത്യം (2.18). ഇത് കൊല്ലുന്നില്ല, കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല (2.19); ജനിക്കുന്നില്ല, മരിക്കുന്നുമില്ല (2.20–2.21). പഴയ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയവ ധരിക്കുന്നതുപോലെ (2.22). ആയുധങ്ങൾക്ക് ഇതിനെ മുറിക്കാനാവില്ല, അഗ്നിക്ക് ദഹിപ്പിക്കാനാവില്ല (2.23–2.25). ഇനി ഇതിനെ ജനിക്കുകയും മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതായി കരുതിയാൽപ്പോലും ദുഃഖം ഉചിതമല്ല (2.26–2.28). ചിലർ ഇതിനെ ആശ്ചര്യമായി കാണുന്നു (2.29); ദേഹി എല്ലാവരുടെയും ശരീരത്തിൽ അവധ്യനാണ് (2.30).

സ്വധർമ്മത്തിന്റെ യുക്തി (2.31–2.38). സ്വന്തം ധർമ്മത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിലും കുലുങ്ങുന്നത് ഉചിതമല്ല; ധർമ്മയുദ്ധം ക്ഷത്രിയനു ശ്രേഷ്ഠമാണ് (2.31–2.32). യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കുന്നത് ധർമ്മത്തിനും കീർത്തിക്കും ഹാനിയാണ്, അപകീർത്തി മരണത്തേക്കാൾ മോശമാണ് (2.33–2.36). കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സ്വർഗ്ഗം, ജയിച്ചാൽ ഭൂമി (2.37). സുഖദുഃഖങ്ങളെയും ലാഭനഷ്ടങ്ങളെയും ജയപരാജയങ്ങളെയും സമമായി കരുതി യുദ്ധം ചെയ്യുക (2.38).

ബുദ്ധിയോഗം — കർമ്മയോഗം (2.39–2.53). ഇതുവരെ സാംഖ്യത്തിലെ ബുദ്ധി; ഇനി യോഗത്തിലേത് (2.39). ഈ വഴിയിൽ ഒരു ശ്രമവും പാഴാകുന്നില്ല, അല്പം പോലും വലിയ ഭയം അകറ്റുന്നു (2.40). നിശ്ചയമുള്ള ബുദ്ധി ഒന്നാണ്, അനിശ്ചിതബുദ്ധിക്ക് അനേകം ശാഖകൾ (2.41). ഫലത്തിന്റെ തിളക്കമുള്ള വാക്കുകളിൽ കുടുങ്ങിയവരുടെ ബുദ്ധി സമാധിയിൽ ഉറയ്ക്കുന്നില്ല (2.42–2.44); ത്രിഗുണങ്ങൾക്കപ്പുറം പോകുക (2.45); ജ്ഞാനിക്ക് വേദത്തിന്റെ പ്രയോജനം (2.46). Karmaṇy evādhikāras te — അധികാരം കർമ്മത്തിൽ, ഫലത്തിൽ ഒരിക്കലുമില്ല (2.47). യോഗത്തിൽ സ്ഥിതനായി കർമ്മം ചെയ്യുക — samatvaṃ yoga ucyate (2.48). ബുദ്ധിയെ ശരണം പ്രാപിക്കുക (2.49); yogaḥ karmasu kauśalam (2.50). ഇത്തരം ജ്ഞാനികൾ ജന്മബന്ധനത്തിൽനിന്നു മുക്തരാകുന്നു (2.51); മോഹത്തിന്റെ ചതുപ്പ് കടന്നാൽ വൈരാഗ്യം (2.52), ബുദ്ധി അചലമായാൽ യോഗം (2.53).

സ്ഥിതപ്രജ്ഞൻ (2.54–2.72). അർജുനൻ ചോദിക്കുന്നു — സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ളവന്റെ ലക്ഷണം, സംസാരം, ഇരിപ്പ്, നടപ്പ് (2.54). കൃഷ്ണൻ: മനസ്സിലെ എല്ലാ കാമനകളും ഉപേക്ഷിച്ച് ആത്മാവിൽ സംതൃപ്തനായവൻ (2.55); ദുഃഖത്തിൽ ഉദ്വേഗമില്ലാത്തവൻ, സുഖത്തിൽ ആഗ്രഹമില്ലാത്തവൻ, രാഗഭയക്രോധങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തൻ (2.56); ശുഭാശുഭങ്ങളിൽ ഹർഷവുമില്ല ദ്വേഷവുമില്ല (2.57); ആമയെപ്പോലെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഉൾവലിക്കുന്നവൻ (2.58). വിഷയങ്ങൾ അകലുന്നു, രസം പരമത്തെ കണ്ടാൽ പോകുന്നു (2.59); ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിദ്വാനെപ്പോലും വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു (2.60); അതുകൊണ്ട് അവയെ വശത്താക്കി mat-paraḥ ആകുക (2.61). വിഷയചിന്തനം → സംഗം → കാമം → ക്രോധം → സമ്മോഹം → സ്മൃതിഭ്രംശം → ബുദ്ധിനാശം → പ്രണാശം (2.62–2.63). രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ പ്രസാദം നേടുന്നു (2.64), അതിൽ ദുഃഖങ്ങൾ അകലുകയും ബുദ്ധി ഉറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു (2.65); അയുക്തന് ബുദ്ധിയില്ല, ശാന്തിയില്ല, സുഖമില്ല (2.66); കാറ്റ് തോണിയെ എന്നപോലെ അലയുന്ന മനസ്സ് പ്രജ്ഞയെ കൊണ്ടുപോകുന്നു (2.67); അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം (2.68). എല്ലാവർക്കും രാത്രിയായിരിക്കുന്നതിൽ സംയമി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു (2.69); സമുദ്രത്തിലെന്നപോലെ കാമനകൾ ആരിൽ ലയിക്കുന്നുവോ, അവൻ ശാന്തി നേടുന്നു (2.70); ആഗ്രഹമില്ലാത്തവൻ, മമതയില്ലാത്തവൻ, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവൻ (2.71). ഇതാണ് brāhmī sthiti — ഇതു നേടിയാൽ മോഹമുണ്ടാകുന്നില്ല (2.72).

അധ്യായം മോഹത്തിൽ (2.1, 2.7) തുടങ്ങി "na vimuhyati" (2.72) എന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നു.