ഭഗവദ്ഗീത · Sankhya Yogaഅദ്ധ്യായം 2, ശ്ലോകം 63 (2.63)

പതനത്തിന്റെ കോവണി (രണ്ടാം ഭാഗം):

1. സമ്മോഹം — ശങ്കരാചാര്യർ: avivekaḥ kāryākārya-viṣayaḥ — എന്തു ചെയ്യണം, എന്തു ചെയ്യരുത് എന്ന വിവേകം നഷ്ടപ്പെടൽ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദാഹരണം: kruddho hi saṃmūḍhaḥ san gurum apy ākrośati — കോപത്തിൽ മൂഢനായവൻ ഗുരുവിനെപ്പോലും അധിക്ഷേപിക്കുന്നു. രാമാനുജർ: kṛtyākṛtya-viveka-śūnyatā, tayā sarvaṃ karoti — വിവേകശൂന്യനായി എന്തും ചെയ്തുപോകുന്നു.
2. സ്മൃതിവിഭ്രമം — ശങ്കരാചാര്യർ: ശാസ്ത്രത്തിൽനിന്നും ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശത്തിൽനിന്നും രൂപപ്പെട്ട ഓർമ്മ, ആവശ്യമുള്ള സമയത്ത് ഉണരാതിരിക്കൽ. പഠിച്ചിരുന്നു — പക്ഷേ ആ നിമിഷത്തിൽ ഓർമ്മ വന്നില്ല.
3. ബുദ്ധിനാശം — ശങ്കരാചാര്യർ: അന്തഃകരണത്തിന്റെ കാര്യാകാര്യവിവേകത്തിനുള്ള യോഗ്യതയുടെ നാശം. രാമാനുജർ: ആത്മജ്ഞാനത്തിനായി ചെയ്ത വ്യവസായത്തിന്റെ (ദൃഢനിശ്ചയത്തിന്റെ) നാശം — 2.41-ലെ "വ്യവസായാത്മികാ ബുദ്ധി" ഓർക്കുക.
4. പ്രണാശം — ശങ്കരാചാര്യരുടെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്യം: tāvad eva hi puruṣaḥ yāvad antaḥkaraṇaṃ tadīyaṃ kāryākārya-viṣaya-viveka-yogyam; tad-ayogyatve naṣṭa eva puruṣo bhavati — തന്റെ അന്തഃകരണത്തിനു ശരിയും തെറ്റും വിവേചിക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്തോളം മാത്രമേ മനുഷ്യൻ മനുഷ്യനായിരിക്കുന്നുള്ളൂ; ഈ യോഗ്യത പോകുന്നതോടെ അവൻ "നശിച്ചവനാകുന്നു" — puruṣārthāyogyaḥ, ജീവിതലക്ഷ്യത്തിന് അയോഗ്യൻ. രാമാനുജർ: വീണ്ടും സംസാരത്തിൽ മുങ്ങുന്നു.