Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 63 (2.63)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
॥ 2.63 ॥
krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛtivibhramaḥ
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati
Anuvaad
"Krodh se sammoh (vivek ka lop) hota hai, sammoh se smriti bhatak jaati hai, smriti bhrasht hone se buddhi ka naash hota hai, aur buddhi ke naash se manushya nasht ho jaata hai."
Bhaavaarth
Patan ki seedhi (doosra bhaag):
- Sammoh — Shankaracharya: avivekaḥ kāryākārya-viṣayaḥ — kya karna chahiye, kya nahin, iska vivek kho jaana. Unka udaaharan: kruddho hi saṃmūḍhaḥ san gurum apy ākrośati — gusse mein moodh vyakti guru ko bhi apshabd keh deta hai. Ramanuja: kṛtyākṛtya-viveka-śūnyatā, tayā sarvaṃ karoti — vivek-shoonya hokar kuchh bhi kar baith-ta hai.
- Smriti-vibhram — Shankaracharya: shaastra aur guru ki seekh se bani smriti ka, zaroorat ke samay, na uthna. Seekha tha — par us kshan yaad nahin aaya.
- Buddhi-naash — Shankaracharya: antahkaran ki kaaryaakaarya-vivek ki yogyata ka naash. Ramanuja: aatma-gyaan ke liye jo vyavasaaya (dridh nishchay) kiya tha, uska naash — 2.41 ki "vyavasaayaatmikaa buddhi" yaad kijiye.
- Pranaash — Shankaracharya ka prasiddh vaakya: tāvad eva hi puruṣaḥ yāvad antaḥkaraṇaṃ tadīyaṃ kāryākārya-viṣaya-viveka-yogyam; tad-ayogyatve naṣṭa eva puruṣo bhavati — manushya tab tak hi manushya hai jab tak uska antahkaran sahi-galat ka vivek kar sake; is yogyata ke jaate hi woh "nasht" ho jaata hai — puruṣārthāyogyaḥ, jeevan ke lakshya ke ayogya. Ramanuja: phir se sansaar mein doob jaata hai.