Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 62 (2.62)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते
सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते
॥ 2.62 ॥
dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate
saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho'bhijāyate
Anuvaad
"Vishayon ka chintan karne wale manushya ka un vishayon mein sang (lagaav) ho jaata hai; sang se kaam (tees bhari ichchha) paida hoti hai, aur kaam se krodh utpann hota hai."
Bhaavaarth
Patan ki seedhi (pehla bhaag):
- Dhyaan — vishay ke baare mein sochna. Shankaracharya: viṣaya-viśeṣān ālocayataḥ — vishayon ke vishesh gunon ko baar-baar dekhna-sochna.
- Sang — Shankaracharya: āsaktiḥ prītiḥ — lagaav, priti.
- Kaam — Shankaracharya: tṛṣṇā — pyaas. Ramanuja ek sateek paribhaasha dete hain: kāmo nāma saṅgasya vipāka-daśā — kaam, sang ki pakki hui avastha hai; puruṣo yāṃ daśām āpanno viṣayān abhuktvā sthātuṃ na śaknoti — woh avastha jisme vyakti vishay bhoge bina reh hi nahin sakta.
- Krodh — Shankaracharya: kutaścit pratihatāt — jab kaam kisi kaaran se ruk jaaye. Ramanuja: kaam bana hua hai aur vishay paas nahin — to paas ke logon par gussa: ebhiḥ asmad-iṣṭaṃ vihatam — "inhone meri ichchha mein baadha daali!"
Shuruaat kahaan se? Ramanuja ek gambheer baat kehte hain: jisne vishay-raag nahin hataya aur Bhagavan mein man nahin lagaaya, woh indriyon ko roke bhi baitha ho, to anādi-pāpa-vāsanayā viṣaya-dhyānam avarjanīyam — anaadi vaasanaaon ke kaaran vishay ka chintan rokna kathin hai; aur chintan se sang ati-pravriddh (bahut badha hua) ho jaata hai.
Yaani shuruaat ek vichaar se hoti hai — kisi kaam se pehle.