भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 62 (2.62)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते
सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते
॥ 2.62 ॥
dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate
saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho'bhijāyate
अनुवाद
"विषयांचे चिंतन करणाऱ्या माणसाचा त्या विषयांशी संग (आसक्ती) जडतो; संगातून काम (तीव्र इच्छा) उत्पन्न होतो, आणि कामातून क्रोध उत्पन्न होतो."
भावार्थ
पतनाची शिडी (पहिला भाग):
- ध्यान — विषयाविषयी विचार करणे. शंकराचार्य: viṣaya-viśeṣān ālocayataḥ — विषयांचे विशेष गुण पुन्हा पुन्हा पाहणे-विचार करणे.
- संग — शंकराचार्य: āsaktiḥ prītiḥ — आसक्ती, प्रीती.
- काम — शंकराचार्य: tṛṣṇā — तहान. रामानुज एक नेमकी व्याख्या देतात: kāmo nāma saṅgasya vipāka-daśā — काम म्हणजे संगाची परिपक्व अवस्था; puruṣo yāṃ daśām āpanno viṣayān abhuktvā sthātuṃ na śaknoti — ती अवस्था जिच्यात माणूस विषय भोगल्याशिवाय राहूच शकत नाही.
- क्रोध — शंकराचार्य: kutaścit pratihatāt — जेव्हा काम कोणत्या तरी कारणाने अडतो. रामानुज: काम तयार झाला आहे आणि विषय जवळ नाही — तर जवळच्या लोकांवर राग: ebhiḥ asmad-iṣṭaṃ vihatam — "यांनी माझ्या इच्छेत अडथळा आणला!"
सुरुवात कोठून? रामानुज एक गंभीर गोष्ट सांगतात: ज्याने विषयराग दूर केला नाही आणि भगवंतात मन लावले नाही, तो इंद्रियांना रोखून बसला असला, तरी anādi-pāpa-vāsanayā viṣaya-dhyānam avarjanīyam — अनादी वासनांमुळे विषयांचे चिंतन रोखणे कठीण आहे; आणि चिंतनातून संग अतिप्रवृद्ध (फार वाढलेला) होतो.
म्हणजे सुरुवात एका विचाराने होते — कोणत्याही कृतीच्या आधी.
AI-assisted draft translation — under review.