भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 61 (2.61)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
॥ 2.61 ॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā
अनुवाद
"त्या सर्व इंद्रियांना वश करून, एकाग्र होऊन, मलाच परम मानून (माझ्यात रममाण होऊन) स्थित राहावे; कारण ज्याची इंद्रिये वश आहेत, त्याची प्रज्ञा स्थिर आहे."
भावार्थ
"Mat-paraḥ" — दोन वाचने.
- शंकराचार्य: ahaṃ vāsudevaḥ sarva-pratyag-ātmā paro yasya sa mat-paraḥ; na anyo 'haṃ tasmāt iti āsīta — "मी वासुदेव, सर्वांचा अंतरात्मा, ज्याच्यासाठी परम आहे" — आणि "मी त्याच्याहून भिन्न नाही" या भावात स्थित राहावे. म्हणजे अद्वैत वाचन: अंतरात्म्याशी अभेदाचा भाव.
- आचार्य रामानुज: cetasaḥ śubhāśraya-bhūte mayi manaḥ avasthāpya — मनासाठी शुभ आश्रय (पवित्र आधार) असलेल्या माझ्यात मन स्थिर करून. भगवंतात लागलेले मन — सर्व कल्मष (मळ) जळून गेल्यामुळे — निर्मळ आणि विषयरागरहित होते, आणि तेव्हा इंद्रियांना वश करते.
रामानुज — 2.60 मधील चक्राचे समाधान. 2.60 मध्ये रामानुज म्हणाले होते: इंद्रियविजय आत्मदर्शनावर अवलंबून, आत्मदर्शन इंद्रियविजयावर. येथे उत्तर: भगवंतात मन लावणे हे चक्र तोडते. ते विष्णुपुराणातील (6.7.74) श्लोक देतात: जसा वाऱ्याबरोबर उंच ज्वाळा असलेला अग्नी वाळलेले गवत जाळून टाकतो, तसाच चित्तात स्थित विष्णू योग्यांची सर्व पापे जाळून टाकतो.
रामानुज 2.61 च्या शेवटी हेही म्हणतात: evaṃ mayi aniveśya manaḥ sva-yatna-gauraveṇa indriya-jaye pravṛtto vinaṣṭo bhavati — माझ्यात मन न लावता, केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाच्या भरवशावर इंद्रियविजयात गुंतलेली व्यक्ती नष्ट होते. हीच पुढच्या दोन श्लोकांची (2.62–2.63) पूर्वभूमिका आहे.
AI-assisted draft translation — under review.