Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 61 (2.61)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
॥ 2.61 ॥
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā
Anuvaad
"Un sab indriyon ko vash mein karke, ekaagra hokar, mujhe hi param maan kar (mujh mein laga hua) sthit rahe; kyonki jiski indriyaan vash mein hain, uski pragya sthir hai."
Bhaavaarth
"Mat-paraḥ" — do pathan.
- Shankaracharya: ahaṃ vāsudevaḥ sarva-pratyag-ātmā paro yasya sa mat-paraḥ; na anyo 'haṃ tasmāt iti āsīta — "main Vaasudeva, sabki antaraatma, jiske liye param hoon" — aur "main usse bhinn nahin hoon" is bhaav mein sthit rahe. Yaani Advaita pathan: antaraatma se abhed ka bhaav.
- Aacharya Ramanuja: cetasaḥ śubhāśraya-bhūte mayi manaḥ avasthāpya — man ke liye shubh aashraya (pavitra sahaara) roop mujh mein man ko sthir karke. Bhagavan mein laga man — sab kalmash (mail) jal jaane se — nirmal aur vishay-raag se rahit ho jaata hai, aur tab indriyon ko vash mein kar leta hai.
Ramanuja — 2.60 ke chakra ka samaadhaan. 2.60 mein Ramanuja ne kaha tha: indriya-jay aatma-darshan par nirbhar, aatma-darshan indriya-jay par. Yahaan uttar: Bhagavan mein man lagaana is chakra ko todta hai. Woh Vishnu Purana (6.7.74) ka shloka dete hain: jaise hawa ke saath oonchi lapton wali aag sookhi ghaas jala deti hai, waise hi chitt mein sthit Vishnu yogiyon ke sab paap jala dete hain.
Ramanuja 2.61 ke ant mein yeh bhi kehte hain: evaṃ mayi aniveśya manaḥ sva-yatna-gauraveṇa indriya-jaye pravṛtto vinaṣṭo bhavati — mujh mein man lagaaye bina, sirf apne prayatn ke bharose indriya-jay mein laga vyakti nasht ho jaata hai. Yahi agle do shlokon (2.62–2.63) ki bhoomika hai.