भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 63 (2.63)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति
॥ 2.63 ॥
krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛtivibhramaḥ
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati
अनुवाद
"क्रोधातून संमोह (विवेकाचा लोप) होतो, संमोहातून स्मृती भ्रमित होते, स्मृती भ्रष्ट झाल्याने बुद्धीचा नाश होतो, आणि बुद्धीच्या नाशाने मनुष्य नष्ट होतो."
भावार्थ
पतनाची शिडी (दुसरा भाग):
- संमोह — शंकराचार्य: avivekaḥ kāryākārya-viṣayaḥ — काय करावे, काय करू नये याचा विवेक हरवणे. त्यांचे उदाहरण: kruddho hi saṃmūḍhaḥ san gurum apy ākrośati — रागात मूढ झालेला माणूस गुरूलाही अपशब्द बोलतो. रामानुज: kṛtyākṛtya-viveka-śūnyatā, tayā sarvaṃ karoti — विवेकशून्य होऊन काहीही करून बसतो.
- स्मृतिविभ्रम — शंकराचार्य: शास्त्र आणि गुरू यांच्या शिकवणीतून तयार झालेली स्मृती, गरजेच्या वेळी, जागी न होणे. शिकलो होतो — पण त्या क्षणी आठवले नाही.
- बुद्धिनाश — शंकराचार्य: अंतःकरणाच्या कार्याकार्य-विवेकाच्या योग्यतेचा नाश. रामानुज: आत्मज्ञानासाठी जो व्यवसाय (दृढ निश्चय) केला होता, त्याचा नाश — 2.41 मधील "व्यवसायात्मिका बुद्धी" आठवा.
- प्रणाश — शंकराचार्यांचे प्रसिद्ध वाक्य: tāvad eva hi puruṣaḥ yāvad antaḥkaraṇaṃ tadīyaṃ kāryākārya-viṣaya-viveka-yogyam; tad-ayogyatve naṣṭa eva puruṣo bhavati — माणूस तोपर्यंतच माणूस आहे जोपर्यंत त्याचे अंतःकरण योग्य-अयोग्याचा विवेक करू शकते; ही योग्यता जाताच तो "नष्ट" होतो — puruṣārthāyogyaḥ, जीवनाच्या लक्ष्यासाठी अयोग्य. रामानुज: पुन्हा संसारात बुडतो.
AI-assisted draft translation — under review.