ഭഗവദ്ഗീത · Sankhya Yogaഅദ്ധ്യായം 2, ശ്ലോകം 41 (2.41)

ഒരു ബുദ്ധിയും അനന്തം ബുദ്ധികളും. Vyavasāyātmikā buddhi — നിശ്ചിതവും ഒരു ദിശയിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചതുമായ ബുദ്ധി. അതിനു വിപരീതം — bahu-śākhā — മരംപോലെ എണ്ണമറ്റ ശാഖകളിലേക്കു പടർന്ന, ചിതറിയ ബുദ്ധി. ശങ്കരാചാര്യർ: ശരിയായ പ്രമാണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ഒരു നിശ്ചിതബുദ്ധി വിപരീതബുദ്ധികളുടെ ശാഖകളെ മുറിച്ചുകളയുന്നു; വിപരീതബുദ്ധികളുടെ അനന്തമായ ഭേദങ്ങളാലാണ് സംസാരം അനന്തവും വിസ്തൃതവുമാകുന്നത്, വിവേകബുദ്ധിയാൽ ആ ഭേദങ്ങൾ ശമിക്കുമ്പോൾ സംസാരവും ശമിക്കുന്നു.

രാമാനുജരുടെ സവിശേഷമായ അർത്ഥം: മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവന്റെ കർമ്മത്തിൽ ബുദ്ധി vyavasāyātmikā ആണ്, കാരണം അത് ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥസ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിശ്ചയത്തെ ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ്. കാമ്യകർമ്മങ്ങളിൽ (ഫലത്തിനുവേണ്ടിയുള്ളവയിൽ) ബുദ്ധി അവ്യവസായാത്മികയാണ് — കാരണം അവിടെ "ശരീരത്തിൽനിന്നു വേറിട്ട ആത്മാവുണ്ട്" എന്നതു മാത്രം മതി, ആത്മസ്വരൂപത്തിന്റെ നിശ്ചയം വേണ്ട; സ്വർഗ്ഗം മുതലായ ഫലങ്ങളിലുള്ള ആഗ്രഹം കാരണം ആ ബുദ്ധി പല ശാഖകളായി പിരിയുന്നു.

ഇന്നത്തെ അർത്ഥം. നമ്മുടെ മനസ്സ് ഒരേസമയം നൂറ് ആഗ്രഹങ്ങളിൽ ചിതറിയിരിക്കുമ്പോൾ — ഇതും വേണം, അതും വേണം, ഇതിന്റെ ഭയം, അതിന്റെ ആകുലത — നാം എവിടെയും എത്തുന്നില്ല. വ്യക്തവും നിശ്ചിതവുമായ ഒരു ദിശ ബുദ്ധിക്കു ശക്തി നൽകുന്നു.