ಭಗವದ್ಗೀತೆ · Sankhya Yogaಅಧ್ಯಾಯ 2, ಶ್ಲೋಕ 41 (2.41)

ಒಂದು ಬುದ್ಧಿ vs ಅನಂತ ಬುದ್ಧಿಗಳು. Vyavasāyātmikā buddhi — ನಿಶ್ಚಿತವಾದ, ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿ. ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ — bahu-śākhā — ಮರದಂತೆ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದ ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ, ಚದುರಿದ ಬುದ್ಧಿ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು: ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಬುದ್ಧಿ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಕವಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಅನಂತ ಭೇದಗಳಿಂದಲೇ ಸಂಸಾರ ಅನಂತವೂ ವಿಸ್ತಾರವೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆ ಭೇದಗಳು ಶಮನಗೊಂಡಾಗ ಸಂಸಾರವೂ ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ರಾಮಾನುಜರ ವಿಶೇಷ ಅರ್ಥ: ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವವನ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ vyavasāyātmikā, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆತ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತ. ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವವುಗಳಲ್ಲಿ) ಬುದ್ಧಿ ಅವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ "ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಆತ್ಮವಿದೆ" ಎಂಬಷ್ಟೇ ಸಾಕು, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯ ಬೇಕಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ಫಲಗಳ ಬಯಕೆಯಿಂದ ಆ ಬುದ್ಧಿ ಅನೇಕ ಕವಲುಗಳಾಗಿ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದಿನ ಅರ್ಥ. ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಒಮ್ಮೆಗೇ ನೂರು ಬಯಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಚದುರಿದಾಗ — ಇದೂ ಬೇಕು, ಅದೂ ಬೇಕು, ಇದರ ಭಯ, ಅದರ ಚಿಂತೆ — ನಾವು ಎಲ್ಲಿಗೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ, ನಿಶ್ಚಿತ ದಿಕ್ಕು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ.