Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 41 (2.41)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्
॥ 2.41 ॥
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām
Anuvaad
"He Kurunandana! Is (maarg) mein nishchay-svabhaav wali buddhi ek hi hoti hai; lekin anishchayi logon ki buddhiyaan anek shaakhaaon wali aur anginat hoti hain."
Bhaavaarth
Ek buddhi vs anant buddhiyaan. Vyavasāyātmikā buddhi — nishchit, ek disha mein kendrit buddhi. Uske vipreet — bahu-śākhā — ped ki tarah anginat shaakhaaon mein phaili, bikhri buddhi. Shankaracharya: sahi pramaan se utpann ek nishchit buddhi, ulti buddhiyon ki shaakhaaon ko kaat deti hai; ulti buddhiyon ke anant bhedon se hi sansaar anant aur vistrit hota hai, aur vivek-buddhi se un bhedon ke shaant hone par sansaar bhi shaant hota hai.
Ramanuja ka vishesh arth: Moksha chahne wale ke karm mein buddhi vyavasāyātmikā hai, kyunki woh aatma ke yathaarth svaroop ke nishchay par aadharit hai. Kaamya karmon (phal ke liye) mein buddhi avyavasaayaatmika hai — kyunki wahaan sirf "shareer se alag aatma hai" itna kaafi hai, aatma ke svaroop ka nishchay nahin; aur svarg aadi phal ki ichchha ke kaaran woh buddhi bahut shaakhaaon mein bant jaati hai.
Aaj ka arth. Jab hamara man ek saath sau ichchhaaon mein bikhra ho — yeh bhi chahiye, woh bhi, iska dar, uski chinta — to hum kahin nahin pahunchte. Ek spasht, nishchit disha buddhi ko shakti deti hai.