भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 55 (2.55)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्
आत्मन्येवाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते
॥ 2.55 ॥
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān
ātmanyevā''tmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate
अनुवाद
"श्रीभगवान म्हणाले: हे पार्था! जेव्हा मनुष्य मनात बसलेल्या सर्व कामनांचा पूर्णपणे त्याग करतो, आणि स्वतःच, स्वतःमध्ये (आत्म्यात) संतुष्ट राहतो — तेव्हा तो स्थितप्रज्ञ (स्थिर बुद्धीचा) म्हटला जातो."
भावार्थ
दोन गोष्टी — सोडणे आणि संतुष्ट असणे. हा श्लोक दोन भागांत आहे: (1) मनातील सर्व कामना मुळापासून सोडणे, (2) आत्म्यात, आत्म्याद्वारे संतुष्ट असणे.
एक प्रश्न आणि त्याचे उत्तर (शंकराचार्य). शंकराचार्य एक शंका उपस्थित करतात: जर सर्व कामना सोडल्या, तर संतोषाचे कारणच उरले नाही — अशी व्यक्ती वेड्यासारखी वागणार नाही का? उत्तर: ātmany eva ātmanā tuṣṭaḥ — तो बाहेरच्या लाभाबाबत निरपेक्ष, परमार्थदर्शनाच्या "अमृतरसाने" तृप्त आहे; त्याला दुसरे काहीही alam (पुरेसे) वाटत नाही. संतोषाचा स्रोत बाहेरून आत आला आहे.
रामानुज — ज्ञाननिष्ठेचे शिखर. आचार्य रामानुज: आत्म्याचाच आधार घेऊन, मन आत्म्यातच संतुष्ट आहे; त्याच संतोषामुळे बाकीच्या सर्व कामना सुटतात. ते म्हणतात: jñāna-niṣṭhā-kāṣṭhā iyam — ही ज्ञाननिष्ठेची परमावधी आहे. पुढचे तीन श्लोक (2.56–2.58) याच्या एकेक पायरी खालच्या अवस्था सांगतात.
लक्षात घ्या — क्रम उलटा आहे: आधी संतोष, मग त्याग आपोआप. त्याग जबरदस्तीचा नाही; एक मोठा आनंद मिळाल्यावर छोटी आकर्षणे सुटतात.
AI-assisted draft translation — under review.