भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 56 (2.56)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते
॥ 2.56 ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate
अनुवाद
"दुःख आल्यावर ज्याचे मन व्याकूळ होत नाही, सुख आल्यावर ज्याला त्यांची लालसा उरत नाही, ज्याचे राग (आसक्ती), भय आणि क्रोध संपले आहेत — असा मननशील माणूस स्थिर बुद्धीचा मुनी म्हटला जातो."
भावार्थ
दुःखात, सुखात — दोन्ही बाजूंनी. श्लोक दोन दिशांची स्थिरता सांगतो: दुःखात मन उद्विग्न (हादरलेले) नाही, सुखात spṛhā (आणखीची लालसा) नाही.
शंकराचार्यांची अग्नीची उपमा. सुखात लालसा कशी असते? शंकराचार्य: na agnir iva indhanādy-ādhāne sukhāny anu vivardhate — जसा अग्नीत इंधन घातले की तो आणखी भडकतो, तशी सुख मिळाल्यावर लालसा वाढते. स्थितप्रज्ञाची लालसा अशी वाढत नाही.
तीन शत्रू — रामानुजांची सूक्ष्म व्याख्या:
- राग: रामानुज — anāgateṣu spṛhā — जे अजून आले नाही, त्याची लालसा.
- भय: प्रियाचा वियोग किंवा अप्रियाचे आगमन यांचे कारण पाहून होणारे दुःख.
- क्रोध: जेव्हा दुसरी एखादी व्यक्ती प्रियाच्या वियोगाचे किंवा अप्रियाच्या आगमनाचे कारण बनते, तेव्हा स्वतःच्या मनाचा विकार — राग.
लक्षात घ्या — रामानुज क्रोधाला "स्वतःच्या मनाचा विकार" म्हणतात; कारण बाहेर दिसू शकते, पण क्रोध आपल्या आत उठतो.
AI-assisted draft translation — under review.