ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 56 (2.56)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
દુઃખેષ્વનુદ્વિગ્નમનાઃ સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ
વીતરાગભયક્રોધઃ સ્થિતધીર્મુનિરુચ્યતે
॥ 2.56 ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate
અનુવાદ
"દુઃખ આવતાં જેનું મન વ્યાકુળ થતું નથી, સુખ આવતાં જેને તેની લાલસા રહેતી નથી, જેના રાગ (આસક્તિ), ભય અને ક્રોધ ચાલ્યા ગયા છે — એવી મનનશીલ વ્યક્તિ સ્થિર બુદ્ધિવાળી મુનિ કહેવાય છે."
ભાવાર્થ
દુઃખમાં, સુખમાં — બંને તરફ. શ્લોક બંને દિશાની સ્થિરતા બતાવે છે: દુઃખમાં મન ઉદ્વિગ્ન (હચમચેલું) નહીં, સુખમાં spṛhā (વધુની લાલસા) નહીં.
શંકરાચાર્યની અગ્નિવાળી ઉપમા. સુખમાં લાલસા કેવી હોય છે? શંકરાચાર્ય: na agnir iva indhanādy-ādhāne sukhāny anu vivardhate — જેમ અગ્નિમાં ઇંધણ નાખો તો તે વધુ ભડકે છે, તેમ જ સુખ મળતાં લાલસા વધે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞની લાલસા એવી રીતે વધતી નથી.
ત્રણ શત્રુ — રામાનુજની સૂક્ષ્મ વ્યાખ્યા:
- રાગ: રામાનુજ — anāgateṣu spṛhā — જે હજી આવ્યું નથી, તેની લાલસા.
- ભય: પ્રિયના વિયોગ કે અપ્રિયના આગમનના કારણને જોઈને થતું દુઃખ.
- ક્રોધ: જ્યારે કોઈ બીજી વ્યક્તિ પ્રિયના વિયોગ કે અપ્રિયના આગમનનું કારણ બને, ત્યારે પોતાના મનનો વિકાર — ગુસ્સો.
ધ્યાન આપો — રામાનુજ ક્રોધને "પોતાના મનનો વિકાર" કહે છે; કારણ બહાર દેખાઈ શકે, પણ ક્રોધ આપણી અંદર ઊઠે છે.
AI-assisted draft translation — under review.