Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 56 (2.56)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते
॥ 2.56 ॥
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate
Anuvaad
"Dukh aane par jiska man vyaakul nahin hota, sukh aane par jise unki laalsa nahin rehti, jiske raag (aasakti), bhay aur krodh beet gaye hain — aisa manan-sheel vyakti sthir buddhi wala muni kehlaata hai."
Bhaavaarth
Dukh mein, sukh mein — dono taraf. Shloka do disha ki sthirta batata hai: dukh mein man udvign (hila hua) nahin, sukh mein spṛhā (aur ki laalsa) nahin.
Shankaracharya ki agni wali upma. Sukh mein laalsa kaisi hoti hai? Shankaracharya: na agnir iva indhanādy-ādhāne sukhāny anu vivardhate — jaise aag mein eendhan daalo to woh aur bhadakti hai, waise hi sukh milne par laalsa badhti hai. Sthita-prajña ki laalsa aisi nahin badhti.
Teen shatru — Ramanuja ki sookshm paribhaasha:
- Raag: Ramanuja — anāgateṣu spṛhā — jo abhi nahin aaya, uski laalsa.
- Bhay: priya ke bichhadne ya apriya ke aane ke kaaran ko dekhkar hone wala dukh.
- Krodh: jab koi doosra vyakti priya ke bichhadne ya apriya ke aane ka kaaran bane, to apne man ka vikaar — gussa.
Dhyaan dijiye — Ramanuja krodh ko "apne man ka vikaar" kehte hain; kaaran bahar dikh sakta hai, par krodh hamaare bheetar uthta hai.