ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 40 (2.40)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્
॥ 2.40 ॥
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt
અનુવાદ
"આ (કર્મયોગ)માં શરૂ કરેલો પ્રયત્ન વ્યર્થ જતો નથી, અને ન તો કોઈ ઊલટો દોષ લાગે છે. આ ધર્મનું થોડુંક પાલન પણ મોટા ભયથી રક્ષા કરે છે."
ભાવાર્થ
બે આશ્વાસન.
- Abhikrama-nāśa નહીં — શરૂ કરેલો પ્રયત્ન નાશ પામતો નથી. શંકરાચાર્ય: ખેતી જેવા કામમાં શરૂ કરીને અધૂરું છોડતાં બધું વ્યર્થ જાય છે; અહીં એવું નથી. રામાનુજ: શરૂ કરેલું, અધૂરું, વચ્ચે તૂટેલું કર્મ પણ નિષ્ફળ થતું નથી.
- Pratyavāya નહીં — ઊલટો દોષ નહીં. વૈદિક કર્મકાંડમાં વિધિની ભૂલથી ઊલટું ફળ (દોષ) મનાતું હતું; કર્મયોગમાં — શંકર અનુસાર — ચિકિત્સાની જેમ ઊલટી અસર થતી નથી. રામાનુજ: શરૂ કરેલું કર્મ તૂટી જાય તોપણ પ્રત્યવાય (દોષ) નથી.
"Svalpam apy asya dharmasya" — થોડુંક પણ. કદાચ ગીતાનાં સૌથી આશ્વાસનભર્યાં વાક્યોમાંનું એક. પૂરું ન થઈ શકે તોપણ — થોડુંક પણ સાચા ભાવથી કરેલું કર્મ "mahato bhayāt" — મોટા ભયથી બચાવે છે. રામાનુજ: saṃsāra-bhayāt — સંસારના ભયથી. તેઓ 6.40 સાથે જોડે છે — "ન અહીં, ન ત્યાં તેનો વિનાશ થાય છે".
AI-assisted draft translation — under review.