भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 40 (2.40)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्
॥ 2.40 ॥
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt
अनुवाद
"या (कर्मयोगा)त सुरू केलेला प्रयत्न वाया जात नाही, आणि उलटा दोषही लागत नाही. या धर्माचे थोडेसे पालनसुद्धा मोठ्या भयापासून रक्षण करते."
भावार्थ
दोन आश्वासने.
- Abhikrama-nāśa नाही — सुरू केलेल्या प्रयत्नाचा नाश होत नाही. शंकराचार्य: शेतीसारख्या कामात सुरू करून अर्धवट सोडले तर सर्व वाया जाते; येथे तसे नाही. रामानुज: सुरू केलेले, अपूर्ण, मधेच तुटलेले कर्मही निष्फळ होत नाही.
- Pratyavāya नाही — उलटा दोष नाही. वैदिक कर्मकांडात विधीतील चुकीमुळे उलटे फळ (दोष) मानले जात असे; कर्मयोगात — शंकरांच्या मते — चिकित्सेप्रमाणे उलटा परिणाम होत नाही. रामानुज: सुरू केलेले कर्म तुटले तरी प्रत्यवाय (दोष) नाही.
"Svalpam apy asya dharmasya" — थोडेसुद्धा. कदाचित गीतेतील सर्वांत आश्वासक वाक्यांपैकी एक. पूर्ण जमले नाही तरी — योग्य भावनेने केलेले थोडेसे कर्मसुद्धा "mahato bhayāt" — मोठ्या भयापासून वाचवते. रामानुज: saṃsāra-bhayāt — संसाराच्या भयापासून. ते 6.40 शी जोडतात — "ना इथे, ना तिथे त्याचा विनाश होतो".
AI-assisted draft translation — under review.