भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 39 (2.39)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि
॥ 2.39 ॥
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi
अनुवाद
"हे पार्था! ही समज तुला सांख्याच्या (आत्मविवेकाच्या) संदर्भात सांगितली; आता योगाच्या संदर्भात ही समज ऐक — जिच्याने युक्त होऊन तू कर्माचे बंधन तोडून टाकशील."
भावार्थ
सांख्य आणि योग — गीतेची व्याख्या. येथे "सांख्य" आणि "योग" ही दोन दार्शनिक संप्रदायांची नावे नाहीत, तर दोन दृष्टींची नावे आहेत:
- शंकराचार्य: Sāṅkhya = paramārtha-vastu-viveka — परम सत्याचा विवेक; या ज्ञानाने शोक-मोहासारख्या संसारदोषांची थेट निवृत्ती होते. Yoga = त्या ज्ञानाच्या प्राप्तीचा उपाय — निःसंग होऊन, द्वंद्वे सोडून, ईश्वराच्या आराधनेसाठी कर्मयोग, आणि समाधियोग. या योगबुद्धीने — ईश्वराच्या कृपेने प्राप्त झालेल्या ज्ञानाद्वारे — कर्मबंधन तुटते.
- रामानुज: Sāṅkhya = बुद्धीने निश्चित करायचे आत्मतत्त्व; 2.12–2.30 मध्ये त्याचे ज्ञान दिले. Yoga = आत्मज्ञानपूर्वक, मोक्षाचे साधन असलेल्या कर्माच्या अनुष्ठानातील जो बुद्धियोग आहे — "dūreṇa hy avaraṃ karma buddhi-yogāt" (2.49) मध्ये हेच सांगितले जाईल.
- मध्व: व्यासस्मृतीतील वाक्य उद्धृत करून — शुद्ध आत्मतत्त्वाचे विज्ञान = सांख्य; योग = उपाय.
"Karma-bandha" — कर्माचे बंधन. प्रत्येक कर्म फळ देते, आणि फळ नव्या कर्माचे आणि नव्या जन्माचे कारण बनते — हेच बंधन आहे. कृष्ण अशा बुद्धीचे वचन देतात जिच्यामुळे कर्म करत असतानाही बंधन होणार नाही.
AI-assisted draft translation — under review.