ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 49 (2.49)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
દૂરેણ હ્યવરં કર્મ બુદ્ધિયોગાદ્ ધનઞ્જય
બુદ્ધૌ શરણમન્વિચ્છ કૃપણાઃ ફલહેતવઃ
॥ 2.49 ॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogād dhanañjaya
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ
અનુવાદ
"હે ધનંજય! (ફળ માટે કરેલું) કર્મ બુદ્ધિયોગથી ઘણું નીચું છે. તેથી (સમતા-) બુદ્ધિમાં શરણ શોધો; ફળ માટે કર્મ કરનારા દયાપાત્ર છે."
ભાવાર્થ
"Buddhi-yoga" — સમજનો યોગ. શંકરાચાર્ય: સમત્વ-બુદ્ધિયુક્ત કર્મ. રામાનુજ: તે બુદ્ધિયોગ જેમાં પ્રધાન ફળ (સ્વર્ગ વગેરે)નો ત્યાગ અને અવાંતર ફળ (જીત વગેરે)ની સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમતા હોય.
બે કર્મોમાં મોટો તફાવત. બહારથી બંને કર્મો એકસરખાં દેખાઈ શકે — એ જ યુદ્ધ, એ જ કામ. તફાવત બુદ્ધિ (અંદરની સમજ)માં છે. રામાનુજ: બુદ્ધિયોગયુક્ત કર્મ બધું સાંસારિક દુઃખ દૂર કરીને મોક્ષ આપે છે; બીજું કર્મ અપરિમિત દુઃખરૂપ સંસાર.
"Kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ" — ફળ માટે કરનારા દયાપાત્ર છે. શંકરાચાર્ય અહીં બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (3.8.10)નું વાક્ય ટાંકે છે: "yo vā etad akṣaraṃ gārgy aviditvā asmāl lokāt praiti sa kṛpaṇaḥ" — "હે ગાર્ગી, જે આ અક્ષર (અવિનાશી)ને જાણ્યા વિના આ લોકમાંથી જાય છે, તે કૃપણ (દયાપાત્ર) છે." આ એ જ "કૃપણ" છે જે અર્જુને 2.7માં પોતાને માટે કહ્યું હતું (kārpaṇya-doṣa).
"Buddhau śaraṇam anviccha" — બુદ્ધિમાં શરણ લો. રામાનુજ: śaraṇa = vāsa-sthāna — આ જ બુદ્ધિમાં રહો. શંકરાચાર્ય: યોગ-બુદ્ધિમાં, અથવા તેનાથી પાકેલી સાંખ્ય-બુદ્ધિમાં શરણ લો — પરમાર્થ-જ્ઞાનને આશ્રય બનાવો.
AI-assisted draft translation — under review.