Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 49 (2.49)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः
॥ 2.49 ॥
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogād dhanañjaya
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ
Anuvaad
"He Dhananjaya! (Phal ke liye kiya gaya) karm buddhi-yoga se bahut neecha hai. Isliye (samata-) buddhi mein sharan dhoondho; phal ke liye karm karne wale dayaneey hain."
Bhaavaarth
"Buddhi-yoga" — samajh ka yoga. Shankaracharya: samatva-buddhi-yukta karm. Ramanuja: woh buddhi-yoga jisme pradhaan phal (svarg aadi) ka tyaag aur avaantar phal (jeet aadi) ki siddhi-asiddhi mein samata ho.
Do karmon mein bada antar. Bahar se dono karm ek jaise dikh sakte hain — wahi yuddh, wahi kaam. Antar buddhi (andar ki samajh) mein hai. Ramanuja: buddhi-yoga yukt karm saare saansaarik dukh ko door karke moksha deta hai; doosra karm aparimit dukh roop sansaar.
"Kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ" — phal ke liye karne wale dayaneey hain. Shankaracharya yahaan Brihadaranyaka Upanishad (3.8.10) ka vaakya uddhrit karte hain: "yo vā etad akṣaraṃ gārgy aviditvā asmāl lokāt praiti sa kṛpaṇaḥ" — "he Gargi, jo is akshar (avinaashi) ko jaane bina is lok se jaata hai, woh kripan (dayaneey) hai." Yeh wahi "kripan" hai jo Arjuna ne 2.7 mein apne liye kaha tha (kārpaṇya-doṣa).
"Buddhau śaraṇam anviccha" — buddhi mein sharan lo. Ramanuja: śaraṇa = vāsa-sthāna — isi buddhi mein raho. Shankaracharya: yoga-buddhi mein, ya usse paki sankhya-buddhi mein sharan lo — paramaarth-gyaan ko aashray banao.