श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 49 (2.49)

मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः
॥ 2.49 ॥

dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogād dhanañjaya
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

अनुवाद

"हे धनंजया! (फळासाठी केलेले) कर्म बुद्धियोगापेक्षा फार कनिष्ठ आहे. म्हणून (समत्व-)बुद्धीत आश्रय शोध; फळासाठी कर्म करणारे दयनीय आहेत."

भावार्थ

"Buddhi-yoga" — समजेचा योग. शंकराचार्य: समत्वबुद्धियुक्त कर्म. रामानुज: तो बुद्धियोग ज्यात प्रधान फळाचा (स्वर्ग इत्यादी) त्याग आणि अवांतर फळाच्या (विजय इत्यादी) सिद्धी-असिद्धीत समता असते.

दोन कर्मांतील मोठा फरक. बाहेरून दोन्ही कर्मे सारखीच दिसू शकतात — तेच युद्ध, तेच काम. फरक बुद्धीत (आतल्या समजेत) आहे. रामानुज: बुद्धियोगयुक्त कर्म सर्व सांसारिक दुःख दूर करून मोक्ष देते; दुसरे कर्म अपरिमित दुःखरूप संसार.

"Kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ" — फळासाठी करणारे दयनीय आहेत. शंकराचार्य येथे बृहदारण्यक उपनिषदातील (3.8.10) वाक्य उद्धृत करतात: "yo vā etad akṣaraṃ gārgy aviditvā asmāl lokāt praiti sa kṛpaṇaḥ" — "हे गार्गी, जो या अक्षराला (अविनाशीला) न जाणता या लोकातून जातो, तो कृपण (दयनीय) आहे." हाच तो "कृपण" आहे जो अर्जुनाने 2.7 मध्ये स्वतःसाठी म्हटला होता (kārpaṇya-doṣa).

"Buddhau śaraṇam anviccha" — बुद्धीत आश्रय घे. रामानुज: śaraṇa = vāsa-sthāna — याच बुद्धीत राहा. शंकराचार्य: योगबुद्धीत, किंवा तिच्यातून परिपक्व झालेल्या सांख्यबुद्धीत आश्रय घे — परमार्थज्ञानाला आधार बनव.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा