भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 50 (2.50)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते
तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्
॥ 2.50 ॥
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte
tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam
अनुवाद
"समत्वबुद्धीने युक्त व्यक्ती याच जीवनात पुण्य आणि पाप — दोन्हींचे (बंधन) सोडून देते. म्हणून योगासाठी जोडला जा; कर्मांतील कौशल्य हाच योग आहे."
भावार्थ
पुण्यही बंधन? श्लोक म्हणतो की बुद्धियुक्त व्यक्ती दोन्ही — सुकृत (पुण्य) आणि दुष्कृत (पाप) — सोडून देते. पुण्य का? कारण पुण्यही फळ देते (स्वर्ग, सुख), आणि फळ पुन्हा नव्या जन्माचे/बंधनाचे कारण बनते — "सोन्याची साखळीही साखळीच". शंकराचार्य: सत्त्वशुद्धी आणि ज्ञानप्राप्ती यांच्याद्वारे पुण्य-पाप सुटतात. रामानुज: अनादि काळापासून साठलेले, अनंत, बंधनाचे कारण असलेले पुण्य-पाप.
"Yogaḥ karmasu kauśalam" — कर्मातील कौशल्य हाच योग. हे गीतेतील अतिशय प्रसिद्ध वाक्य आहे (आज अनेक संस्थांचे ब्रीदवाक्यही). पण "कौशल्य" याचा अर्थ केवळ "skill / efficiency" नाही:
- शंकराचार्य: कौशल्य म्हणजे स्वधर्माच्या कर्मांत गुंतलेल्या व्यक्तीची सिद्धी-असिद्धीत समत्वबुद्धी, ईश्वरार्पित चित्तासह — ज्यामुळे स्वभावतः बंधन देणारी कर्मेसुद्धा समत्वबुद्धीमुळे आपला बंधनस्वभाव सोडतात. म्हणजे कौशल्य = कर्माला बंधनरहित करण्याची कला.
- रामानुज: कर्म करताना हा बुद्धियोग म्हणजे कौशल्य — अतिसामर्थ्य (फार मोठी क्षमता) — म्हणजे हा बुद्धियोग अतिशय साधलेल्या सामर्थ्यानेच प्राप्त होतो.
आजचा अर्थ. "Skill in action" चा आधुनिक अर्थ — काम चांगल्या प्रकारे करणे — हाही यात सामावतो; पण गीतेचा खोल अर्थ आहे: काम असे करणे की ते तुम्हाला बांधणार नाही.
AI-assisted draft translation — under review.