भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 51 (2.51)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्
॥ 2.51 ॥
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam
अनुवाद
"समत्वबुद्धीने युक्त ज्ञानी कर्मापासून उत्पन्न होणारे फळ सोडून, जन्माच्या बंधनातून मुक्त होतात आणि दुःखरहित पदाला (अवस्थेला) प्राप्त होतात."
भावार्थ
कर्मापासून मोक्षापर्यंत. येथे कर्मयोगाचे अंतिम फळ स्पष्ट आहे — केवळ चांगले जीवन नव्हे, तर जन्मबंधनातून मुक्ती. कर्म तेच, पण फळाच्या आसक्तीशिवाय — आणि ते कर्म बंधन नव्हे, मुक्तीचा मार्ग बनते.
"Janma-bandha" — जन्म हेच बंधन. शंकराचार्य: janmaiva bandhaḥ — जन्म हेच बंधन आहे; इष्ट-अनिष्ट (चांगल्या-वाईट) शरीरांची प्राप्ती — हेच कर्माचे फळ. ज्ञानी जिवंतपणीच (जीवन असतानाच) या बंधनातून मुक्त होतात, आणि विष्णूच्या परम पदाला, मोक्षाला जातात.
"Anāmaya" — दुःखरहित. Āmaya = रोग. Anāmaya = रोगरहित — शंकर: sarvopadrava-rahita, सर्व उपद्रवांपासून मुक्त.
रामानुज: बुद्धियोगाने युक्त लोक कर्मफळ सोडून कर्म करत असताना जन्मबंधनातून मुक्त होऊन अनामय पद मिळवतात — आणि हे सर्व उपनिषदांत प्रसिद्ध आहे.
एक महत्त्वाचा फरक — "कर्म करत असताना". रामानुज स्पष्ट म्हणतात: karma kurvantaḥ — कर्म करत असताना. शंकराचार्य एक पर्यायी वाचनही देतात की 2.49 पासून येथपर्यंतचा "बुद्धियोग" परमार्थदर्शन (ज्ञान) रूपही समजला जाऊ शकतो.
AI-assisted draft translation — under review.