भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 48 (2.48)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते
॥ 2.48 ॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate
अनुवाद
"हे धनंजया! योगात स्थित होऊन, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयश यांत समान राहून कर्म कर. हीच समता 'योग' म्हटली जाते."
भावार्थ
योगाची व्याख्या — समता. गीता "योगा"च्या अनेक व्याख्या देईल; ही पहिली आहे: samatva — यश आणि अपयश यांत समान राहणे. म्हणजे योग ही कोणतीही बाह्य क्रिया नाही, तर एक आंतरिक स्थिती आहे.
"Saṅgaṃ tyaktvā" — आसक्ती सोडून. कशाची आसक्ती?
- शंकराचार्य: कर्म केवळ ईश्वरासाठी कर — आणि त्यातही "ईश्वर माझ्यावर प्रसन्न व्हावा" — ही आसक्तीसुद्धा सोडून. Siddhi = फलतृष्णारहित कर्माने चित्तशुद्धीद्वारे ज्ञानप्राप्ती; asiddhi = त्याच्या उलट — दोन्हींत समान राहा.
- रामानुज: राज्य, बांधव इत्यादींत आसक्ती सोडून युद्ध इत्यादी कर्म कर; त्यांतर्गत विजय इत्यादींच्या सिद्धी-असिद्धीत समान राहा. योग = सिद्धी-असिद्धीतील समतारूप चित्तसमाधान.
शंकरांची सूक्ष्मता. "ईश्वर प्रसन्न व्हावा" — हीसुद्धा एक सूक्ष्म फलेच्छा आहे! शंकराचार्य म्हणतात हीसुद्धा सोड. म्हणजे निष्कामतेची खोली — आध्यात्मिक "पुरस्कारा"चीही इच्छा नाही.
AI-assisted draft translation — under review.