Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 48 (2.48)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते
॥ 2.48 ॥
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate
Anuvaad
"He Dhananjaya! Yoga mein sthit hokar, aasakti chhodkar, safalta aur asafalta mein samaan rehte hue karm karo. Yahi samata 'yoga' kahlaati hai."
Bhaavaarth
Yoga ki paribhasha — samata. Gita "yoga" ki kai paribhashaayein degi; yeh pehli hai: samatva — safalta aur asafalta mein samaan rehna. Yaani yoga koi baahari kriya nahin, ek aantarik sthiti hai.
"Saṅgaṃ tyaktvā" — aasakti chhodkar. Kis cheez ki aasakti?
- Shankaracharya: Karm keval Ishvara ke liye karo — aur usme bhi "Ishvara mujh par prasann hon" — is aasakti ko bhi chhodkar. Siddhi = phal-trishna-rahit karm se chitt-shuddhi dwara gyaan-praapti; asiddhi = uska ulta — dono mein samaan raho.
- Ramanuja: Raajya, bandhu aadi mein aasakti chhodkar yuddh aadi karm karo; uske antargat jeet aadi ki siddhi-asiddhi mein samaan raho. Yoga = siddhi-asiddhi mein samata roop chitt-samaadhaan.
Shankara ki sookshmata. "Ishvara prasann hon" — yeh bhi ek sookshm phal-ichchha hai! Shankaracharya kehte hain ise bhi chhodo. Yaani nishkaamata ki gehraai — adhyaatmik "puraskaar" ki ichchha bhi nahin.