ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 66 (2.66)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
નાસ્તિ બુદ્ધિરયુક્તસ્ય ન ચાયુક્તસ્ય ભાવના
ન ચાભાવયતઃ શાન્તિરશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્
॥ 2.66 ॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham
અનુવાદ
"જે (યોગથી) યુક્ત નથી, તેની (આત્મ-વિષયક) બુદ્ધિ હોતી નથી, અને અયુક્તમાં (આત્મજ્ઞાનની) ભાવના પણ હોતી નથી; ભાવના ન કરનારને શાંતિ મળતી નથી — અને અશાંતને સુખ ક્યાંથી?"
ભાવાર્થ
ઊલટી સીડી (2.62–63ની જેમ, પણ સકારાત્મક લક્ષ્ય તરફ).
- અયુક્ત — શંકરાચાર્ય: asamāhitāntaḥkaraṇasya — જેનું અંતઃકરણ એકાગ્ર નથી. રામાનુજ: જેણે મન ભગવાનમાં લગાડ્યું નથી અને sva-yatnena — ફક્ત પોતાના પ્રયત્નથી ઇન્દ્રિય-દમનમાં લાગેલો છે.
- બુદ્ધિ નહીં — શંકર: ātma-svarūpa-viṣayā બુદ્ધિ; રામાનુજ: vivikta-ātma-viṣayā — પ્રકૃતિથી વિલક્ષણ આત્માની સમજ.
- ભાવના નહીં — આત્મજ્ઞાનમાં ઊંડી લગન નહીં.
- શાંતિ નહીં — શંકર: upaśamaḥ; રામાનુજ: viṣaya-spṛhā-śāntiḥ — વિષયોની લાલસાનું શાંત થવું.
- સુખ ક્યાંથી?
શંકરાચાર્ય — સુખની વ્યાખ્યા. આ આ શ્લોકનો સૌથી ઊંડો ભાગ છે: indriyāṇāṃ hi viṣaya-sevā-tṛṣṇātaḥ nivṛttir yā tat sukham, na viṣaya-viṣayā tṛṣṇā; duḥkham eva hi sā — ઇન્દ્રિયોની વિષય-સેવનની તરસમાંથી નિવૃત્તિ જ સુખ છે, વિષયોની તરસ નહીં; તે તરસ તો દુઃખ જ છે. na tṛṣṇāyāṃ satyāṃ sukhasya gandha-mātram apy upapadyate — તરસ રહેતાં સુખની ગંધમાત્ર પણ સંભવ નથી.
રામાનુજ: અશાંતને nitya-niratiśaya-sukha — નિત્ય, સૌથી ઊંચું સુખ — ક્યાંથી?
AI-assisted draft translation — under review.