भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 66 (2.66)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्
॥ 2.66 ॥
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham
अनुवाद
"जो (योगाने) युक्त नाही, त्याला (आत्मविषयक) बुद्धी नसते, आणि अयुक्ताला (आत्मज्ञानाची) भावनाही नसते; भावना न करणाऱ्याला शांती मिळत नाही — आणि अशांताला सुख कोठून?"
भावार्थ
उलटी शिडी (2.62–63 प्रमाणे, पण सकारात्मक लक्ष्याकडे).
- अयुक्त — शंकराचार्य: asamāhitāntaḥkaraṇasya — ज्याचे अंतःकरण एकाग्र नाही. रामानुज: ज्याने भगवंतात मन लावले नाही आणि sva-yatnena — केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने इंद्रियदमनात गुंतला आहे.
- बुद्धी नाही — शंकर: ātma-svarūpa-viṣayā बुद्धी; रामानुज: vivikta-ātma-viṣayā — प्रकृतीहून विलक्षण आत्म्याची समज.
- भावना नाही — आत्मज्ञानाची खोल ओढ नाही.
- शांती नाही — शंकर: upaśamaḥ; रामानुज: viṣaya-spṛhā-śāntiḥ — विषयांची लालसा शांत होणे.
- सुख कोठून?
शंकराचार्य — सुखाची व्याख्या. हा या श्लोकाचा सर्वांत खोल भाग आहे: indriyāṇāṃ hi viṣaya-sevā-tṛṣṇātaḥ nivṛttir yā tat sukham, na viṣaya-viṣayā tṛṣṇā; duḥkham eva hi sā — इंद्रियांच्या विषयसेवनाच्या तहानेपासून निवृत्ती हेच सुख आहे, विषयांची तहान नव्हे; ती तहान तर दुःखच आहे. na tṛṣṇāyāṃ satyāṃ sukhasya gandha-mātram apy upapadyate — तहान असताना सुखाचा गंधमात्रही संभवत नाही.
रामानुज: अशांताला nitya-niratiśaya-sukha — नित्य, सर्वोच्च सुख — कोठून?
AI-assisted draft translation — under review.