भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 67 (2.67)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि
॥ 2.67 ॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi
अनुवाद
"कारण विषयांत वावरणाऱ्या इंद्रियांच्या मागे जे मन चालू लागते, ते या (व्यक्ती)ची प्रज्ञा अशी वाहून नेते, जसा पाण्यात वारा नावेला."
भावार्थ
नाव आणि वारा. शंकराचार्य: जसा वारा पाण्यात, jigamiṣatām — कुठेतरी जाऊ इच्छिणाऱ्यांच्या नावेला — mārgād uddhṛtya unmārge — योग्य मार्गावरून उचलून चुकीच्या मार्गावर नेतो, तसेच इंद्रियांच्या मागे चालणारे मन ātma-viṣayāṃ prajñāṃ hṛtvā — आत्म्याकडे वळलेली प्रज्ञा हिरावून तिला viṣaya-viṣayā — विषयांकडे वळलेली — बनवते.
रामानुज — "प्रतिकूल" वारा. आचार्य रामानुज: yathā ambhasi nīyamānāṃ nāvaṃ pratikūlo vāyuḥ prasahya harati — जसा पाण्यात नेल्या जाणाऱ्या नावेला उलटा वारा बळजबरीने वाहून नेतो. मन प्रज्ञेला viṣaya-pravaṇa — विषयांकडे झुकलेली — बनवते.
एक इंद्रियही पुरेसे — मधुसूदन. मधुसूदन सरस्वती श्लोकातील "yat" असे वाचतात: विषयांत भरकटणाऱ्या इंद्रियांपैकी yad ekam apīndriyam — ज्या एका तरी इंद्रियाच्या मागे मन चालू लागते, tad indriyam ekam api manasānusṛtam … prajñāṃ harati — मनाने अनुसरलेले ते एक इंद्रियसुद्धा प्रज्ञा हिरावून घेते. जसा एकच जोरदार झोत नावेला वळवतो.
AI-assisted draft translation — under review.