Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 67 (2.67)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि
॥ 2.67 ॥
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi
Anuvaad
"Kyonki vishayon mein vicharti indriyon ke peechhe jo man chal padta hai, woh is (vyakti) ki pragya ko waise hi har le jaata hai, jaise paani mein hawa naav ko."
Bhaavaarth
Naav aur hawa. Shankaracharya: jaise hawa paani mein, jigamiṣatām — kahin jaana chahne walon ki naav ko — mārgād uddhṛtya unmārge — sahi raaste se uthaakar galat raaste par le jaati hai, waise hi indriyon ke peechhe chalta man ātma-viṣayāṃ prajñāṃ hṛtvā — aatma ki or mudi pragya ko chheen kar use viṣaya-viṣayā — vishayon ki or mudi — bana deta hai.
Ramanuja — "pratikool" hawa. Aacharya Ramanuja: yathā ambhasi nīyamānāṃ nāvaṃ pratikūlo vāyuḥ prasahya harati — jaise paani mein le jaayi jaa rahi naav ko ulti hawa zabardasti utha le jaati hai. Man pragya ko viṣaya-pravaṇa — vishayon ki or jhuki — bana deta hai.
Ek indriya bhi kaafi hai — Madhusudana. Madhusudana Sarasvati shloka ke "yat" ko is tarah padhte hain: vishayon mein bhatakti indriyon mein se yad ekam apīndriyam — jis ek bhi indriya ke peechhe man chal pade, tad indriyam ekam api manasānusṛtam … prajñāṃ harati — man dwara anusarit woh ek indriya bhi pragya ko har leti hai. Jaise ek hi tez jhonka naav ko mod deta hai.