ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 38 (2.38)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
સુખદુઃખે સમે કૃત્વા લાભાલાભૌ જયાજયૌ
તતો યુદ્ધાય યુજ્યસ્વ નૈવં પાપમવાપ્સ્યસિ
॥ 2.38 ॥
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi
અનુવાદ
"સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જીત-હારને સમાન માનીને, પછી યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ જાઓ. આ રીતે (યુદ્ધ કરતાં) તમે પાપને પ્રાપ્ત નહીં થાઓ."
ભાવાર્થ
ત્રણ જોડીઓ — એક સમતા. સુખ-દુઃખ (અનુભવ), લાભ-હાનિ (પરિણામ), જય-અજય (સફળતા-નિષ્ફળતા). ત્રણેયને સમાન માનવાં. શંકરાચાર્ય: rāga-dveṣau api akṛtvā — રાગ અને દ્વેષ (લગાવ અને વિરોધ) કર્યા વિના.
"Naivaṃ pāpam avāpsyasi" — પાપ નહીં લાગે. આ અર્જુનના સૌથી મોટા ડર (1.36 — "પાપ જ લાગશે")નો સીધો ઉત્તર છે. કૃષ્ણ કહે છે: પાપ કર્મને કારણે નહીં, કર્મના ભાવને કારણે લાગે છે. સમતાથી કરેલું કર્તવ્ય પાપ બાંધતું નથી.
રામાનુજની વ્યાખ્યા: શરીરથી જુદા, નિત્ય આત્માને જાણીને, યુદ્ધનાં અનિવાર્ય સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, જય-પરાજયમાં અવિકારી બુદ્ધિ રાખીને, સ્વર્ગ વગેરે ફળની ઇચ્છા વિના, ફક્ત કર્તવ્ય-બુદ્ધિથી યુદ્ધ આરંભો. આમ કરવાથી પાપ — એટલે કે દુઃખરૂપ સંસાર — નહીં પામો, સંસાર-બંધનથી મુક્ત થઈ જશો.
શંકરાચાર્યની વ્યાખ્યા: આ ઉપદેશ prāsaṅgika (પ્રસંગવશ) છે; સ્વધર્મના તર્કો લૌકિક ન્યાય હતા; પ્રકરણનો મુખ્ય વિષય પરમાર્થ-દર્શન છે, જેનો ઉપસંહાર આગલા શ્લોકમાં થાય છે.
AI-assisted draft translation — under review.