ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 60 (2.60)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
યતતો હ્યપિ કૌન્તેય પુરુષસ્ય વિપશ્ચિતઃ
ઇન્દ્રિયાણિ પ્રમાથીનિ હરન્તિ પ્રસભં મનઃ
॥ 2.60 ॥
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ
અનુવાદ
"હે કૌંતેય! પ્રયત્ન કરતા વિદ્વાન પુરુષના મનને પણ આ હચમચાવી નાખનારી ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક ખેંચી જાય છે."
ભાવાર્થ
"Vipaścit" અને "yatataḥ" — બંને શા માટે? આ શ્લોક કોઈ બેદરકાર કે અજ્ઞાનીની વાત કરતો નથી. જે જાણે છે (વિપશ્ચિત્) અને જે પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે (યતત્) — તેના મનને પણ ઇન્દ્રિયો ખેંચી શકે છે. શંકરાચાર્ય: prakāśam eva paśyataḥ viveka-vijñāna-yuktaṃ manaḥ — જોતાં જોતાં, ખુલ્લેઆમ, વિવેકયુક્ત મનને પણ.
રામાનુજ — એક ચક્ર. આચાર્ય રામાનુજ એક ઊંડી મુશ્કેલી બતાવે છે: indriya-jaya ātma-darśanādhīna, ātma-darśanam indriya-jayādhīnam — ઇન્દ્રિયો પર વિજય આત્મ-દર્શન પર આધાર રાખે છે, અને આત્મ-દર્શન ઇન્દ્રિય-વિજય પર. તેથી jñāna-niṣṭhā duṣprāpyā — જ્ઞાનનિષ્ઠા દુર્લભ છે. આ ચક્રમાંથી નીકળવાનો ઉપાય આગલો શ્લોક બતાવશે.
AI-assisted draft translation — under review.