ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 59 (2.59)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ
રસવર્જં રસોઽપ્યસ્ય પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે
॥ 2.59 ॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
અનુવાદ
"વિષયોનું ગ્રહણ ન કરનાર દેહધારીથી વિષયો તો હટી જાય છે, પણ તેમનો રસ (રાગ) જતો નથી. આ સાધકનો રસ પણ પરમ (તત્ત્વ)ને જોઈને છૂટી જાય છે."
ભાવાર્થ
બે સ્તર — વિષય અને રસ. બહારથી વિષયો દૂર કરી શકાય છે — ઉપવાસથી, એકાંતથી, રોગથી પણ. પણ રસ — અંદરનો સ્વાદ, ખેંચાણ — બચ્યો રહે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે — રોગી અને મૂર્ખથી પણ (mūrkhasyāpi) વિષયો હટી શકે છે; આનાથી સ્થિતપ્રજ્ઞ સિદ્ધ થતો નથી.
રસ ક્યારે જાય છે? Paraṃ dṛṣṭvā — પરમને જોઈને.
- શંકરાચાર્ય: paraṃ paramārtha-tattvaṃ brahma dṛṣṭvā — પરમ તત્ત્વ બ્રહ્મને "હું જ તે છું" એ રૂપે જાણીને; ત્યારે nirbījaṃ viṣaya-vijñānam — વિષયનું જ્ઞાન બીજ-રહિત થઈ જાય છે. તેઓ સ્પષ્ટ કહે છે: na asati samyag-darśane rasasya ucchedaḥ — સમ્યક્ દર્શન વિના રસનો ઉચ્છેદ થતો નથી.
- રામાનુજ: ātma-svarūpaṃ viṣayebhyaḥ paraṃ sukhataraṃ dṛṣṭvā — આત્માના સ્વરૂપને વિષયો કરતાં વધુ સુખકર જોઈને રાગ પાછો વળે છે.
રામાનુજનું "sukhataram" — વધુ સુખકર — ધ્યાન આપવા યોગ્ય છે: મોટો આનંદ મળે છે તો નાનું આકર્ષણ ફિક્કું પડે છે. 2.55નો "આત્મામાં સંતોષ" અહીં ફરી આવે છે.
AI-assisted draft translation — under review.