भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 59 (2.59)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते
॥ 2.59 ॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
अनुवाद
"विषयांचे ग्रहण न करणाऱ्या देहधाऱ्यापासून विषय तर दूर होतात, पण त्यांचा रस (राग) जात नाही. या साधकाचा रसही परम (तत्त्वा)ला पाहून सुटतो."
भावार्थ
दोन स्तर — विषय आणि रस. बाहेरून विषय दूर करता येतात — उपवासाने, एकांताने, आजारानेसुद्धा. पण रस — आतली चव, ओढ — शिल्लक राहतो. शंकराचार्य म्हणतात — रोग्यापासून आणि मूर्खापासूनही (mūrkhasyāpi) विषय दूर होऊ शकतात; यावरून स्थितप्रज्ञ सिद्ध होत नाही.
रस केव्हा जातो? Paraṃ dṛṣṭvā — परमाला पाहून.
- शंकराचार्य: paraṃ paramārtha-tattvaṃ brahma dṛṣṭvā — परम तत्त्व ब्रह्माला "मीच ते आहे" या रूपात जाणून; तेव्हा nirbījaṃ viṣaya-vijñānam — विषयांचे ज्ञान बीजरहित होते. ते स्पष्ट म्हणतात: na asati samyag-darśane rasasya ucchedaḥ — सम्यक दर्शनाशिवाय रसाचा उच्छेद होत नाही.
- रामानुज: ātma-svarūpaṃ viṣayebhyaḥ paraṃ sukhataraṃ dṛṣṭvā — आत्म्याचे स्वरूप विषयांपेक्षा अधिक सुखकर आहे हे पाहून राग परत फिरतो.
रामानुजांचे "sukhataram" — अधिक सुखकर — लक्षात घेण्याजोगे आहे: मोठा आनंद मिळाला की छोटे आकर्षण फिके पडते. 2.55 मधील "आत्म्यात संतोष" येथे पुन्हा येतो.
AI-assisted draft translation — under review.