श्रीमद्भगवद्गीताShrimad Bhagavad Gita 📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा

भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 58 (2.58)

मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
॥ 2.58 ॥

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā

अनुवाद

"आणि जसे कासव आपले अवयव सर्व बाजूंनी आवरून घेते, तसेच जेव्हा हा (साधक) आपली इंद्रिये इंद्रियांच्या विषयांपासून पूर्णपणे आवरून घेतो — तेव्हा त्याची प्रज्ञा स्थिर आहे."

भावार्थ

कासवाची उपमा. कासव धोका दिसताच आपले डोके आणि पाय कवचाच्या आत आवरून घेते; धोका गेल्यावर पुन्हा बाहेर काढते. शंकराचार्य: yathā kūrmaḥ bhayāt svāny aṅgāni upasaṃharati — जसे कासव भीतीने आपले अवयव आवरून घेते, तसा ज्ञाननिष्ठेत रमलेला साधक इंद्रियांना सर्व विषयांपासून आवरून घेतो.

या उपमेत एक सूक्ष्म गोष्ट आहे: कासवाचे अवयव नष्ट होत नाहीत, ते त्याच्या ताब्यात असतात — हवे तेव्हा आवरून घ्यावे, हवे तेव्हा बाहेर काढावे.

रामानुज — वेळेचे महत्त्व. आचार्य रामानुज: yadā indriyāṇi indriyārthān spraṣṭum udyuktāni tadā eva — ज्या क्षणी इंद्रिये विषयांना स्पर्श करायला उद्युक्त होतात, त्याच क्षणी त्यांना आवरून मन आत्म्यात स्थिर करणे. म्हणजे उशिरा नव्हे — सुरुवातीलाच.

चार पायऱ्यांचे सार (रामानुज): ही चौथी आणि सर्वांत पहिली पायरी आहे. रामानुज येथे म्हणतात: evaṃ caturvidhā jñāna-niṣṭhā pūrva-pūrvottarottara-niṣpādyā — 2.55 ते 2.58 पर्यंत चार प्रकारची ज्ञाननिष्ठा, ज्यात प्रत्येक उच्च अवस्था खालच्या अवस्थेतून सिद्ध होते.

AI-assisted draft translation — under review.

📖 फ्लिपबुकमध्ये वाचा ✉ सुधारणा सुचवा