Bhagavad Gita · Sankhya YogaAdhyaay 2, Shloka 58 (2.58)
Mool Sanskrit · श्रीभगवान्
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
॥ 2.58 ॥
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā
Anuvaad
"Aur jaise kachhua apne angon ko sab or se samet leta hai, waise hi jab yeh (saadhak) apni indriyon ko indriyon ke vishayon se poori tarah samet leta hai — tab uski pragya sthir hai."
Bhaavaarth
Kachhue ki upma. Kachhua khatra dekhte hi apne sir aur pair khol ke andar samet leta hai; khatra jaane par phir bahar nikaalta hai. Shankaracharya: yathā kūrmaḥ bhayāt svāny aṅgāni upasaṃharati — jaise kachhua bhay se apne ang samet leta hai, waise gyaan-nishtha mein laga saadhak indriyon ko sab vishayon se samet leta hai.
Is upma mein ek sookshm baat hai: kachhue ke ang nasht nahin hote, woh uske vash mein hain — jab chahe samete, jab chahe nikaale.
Ramanuja — samay ka mahatva. Aacharya Ramanuja: yadā indriyāṇi indriyārthān spraṣṭum udyuktāni tadā eva — jaise hi indriyaan vishayon ko chhoone ke liye udyat hoti hain, usi samay unhe samet kar man ko aatma mein sthaapit karna. Yaani der se nahin — shuruaat mein hi.
Chaar seedhiyon ka saar (Ramanuja): yeh chauthi aur sabse pehli seedhi hai. Ramanuja yahaan kehte hain: evaṃ caturvidhā jñāna-niṣṭhā pūrva-pūrvottarottara-niṣpādyā — 2.55 se 2.58 tak chaar prakaar ki gyaan-nishtha, jisme har oonchi avastha neeche wali se siddh hoti hai.