ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 3 (2.3)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ક્લૈબ્યં મા સ્મ ગમઃ પાર્થ નૈતત્ ત્વય્યુપપદ્યતે
ક્ષુદ્રં હૃદયદૌર્બલ્યં ત્યક્ત્વોત્તિષ્ઠ પરન્તપ
॥ 2.3 ॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayyupapadyate
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa
અનુવાદ
"હે પાર્થ! આ કાયરતા ન અપનાવો; એ તમને શોભતી નથી. હે પરંતપ! હૃદયની આ તુચ્છ દુર્બળતા છોડીને, (યુદ્ધ માટે) ઊઠો!"
ભાવાર્થ
બે શબ્દો — "ક્લૈબ્ય" અને "hṛdaya-daurbalya". કૃષ્ણ અર્જુનની સ્થિતિને બે નામ આપે છે. Klaibya — સાહસનો અભાવ (શ્રીધર: kātarya). Kṣudraṃ hṛdaya-daurbalyam — "હૃદયની તુચ્છ નબળાઈ". ધ્યાન આપો: અર્જુનના તર્કો ગંભીર હતા (ધર્મ, કુળ, પાપ); કૃષ્ણ તેમને બુદ્ધિની વાત નહીં, હૃદયની નબળાઈ કહે છે. એટલે કે અર્જુનના તર્કો ખરેખર એક ભાવનાત્મક સ્થિતિનાં વસ્ત્રો પહેરેલા હતા.
"Naitat tvayy upapadyate" — આ તમને શોભતું નથી. કૃષ્ણ અર્જુનને તેમની સાચી ઓળખ યાદ અપાવે છે — "પાર્થ" (કુંતીપુત્ર), "પરંતપ" (શત્રુઓને તપાવનાર). ઘણા શિક્ષકો આને એક સારા ગુરુની શૈલી માને છે: શિષ્યને તેની નબળાઈથી નહીં, તેની સાચી ક્ષમતાથી બોલાવવો.
"Uttiṣṭha" — ઊઠો. 1.47માં અર્જુન બેસી ગયા હતા. કૃષ્ણનો પહેલો આદેશ — ઊઠો. ઊભા થવા અને બેસવાનું આ ચિત્ર ફરી પાછું આવે છે.
શું કૃષ્ણ ફક્ત ઠપકો આપી રહ્યા છે? અર્જુન આનાથી સહમત નહીં થાય (2.4માં તરત વિરોધ કરશે). આનાથી દેખાય છે કે ફક્ત ઠપકો કે પ્રેરણા-વાક્ય પૂરતાં નથી — અર્જુનને સમજ જોઈએ. તેથી જ આગળનો લાંબો ઉપદેશ છે. આ ગીતાની પ્રામાણિકતા છે: એક "પ્રેરણાત્મક" વાક્યથી ઊંડું સંકટ ઉકેલાતું નથી.
AI-assisted draft translation — under review.