भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 3 (2.3)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप
॥ 2.3 ॥
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayyupapadyate
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa
अनुवाद
"हे पार्था! या भ्याडपणाचा स्वीकार करू नकोस; हे तुला शोभत नाही. हे परंतपा! हृदयाचा हा क्षुद्र दुबळेपणा सोडून (युद्धासाठी) ऊठ!"
भावार्थ
दोन शब्द — "klaibya" आणि "hṛdaya-daurbalya". कृष्ण अर्जुनाच्या अवस्थेला दोन नावे देतात. Klaibya — धैर्याचा अभाव (श्रीधर: kātarya). Kṣudraṃ hṛdaya-daurbalyam — "हृदयाचा क्षुद्र दुबळेपणा". लक्षात घ्या: अर्जुनाचे युक्तिवाद गंभीर होते (धर्म, कुळ, पाप); कृष्ण त्यांना बुद्धीची गोष्ट नव्हे, तर हृदयाचा दुबळेपणा म्हणतात. म्हणजे अर्जुनाच्या युक्तिवादांनी खरे तर एका भावनिक अवस्थेची वस्त्रे परिधान केली होती.
"Naitat tvayy upapadyate" — हे तुला शोभत नाही. कृष्ण अर्जुनाला त्याच्या खऱ्या ओळखीची आठवण करून देतात — "पार्थ" (कुंतीपुत्र), "परंतप" (शत्रूंना ताप देणारा). अनेक शिक्षक हे चांगल्या गुरूचे वैशिष्ट्य मानतात: शिष्याला त्याच्या दुबळेपणाने नव्हे, तर त्याच्या खऱ्या क्षमतेने हाक मारणे.
"Uttiṣṭha" — ऊठ. 1.47 मध्ये अर्जुन खाली बसला होता. कृष्णाचा पहिला आदेश — ऊठ. उभे राहण्याचे आणि बसण्याचे हे चित्र पुन्हा पुन्हा येते.
कृष्ण फक्त रागावत आहेत का? अर्जुन याला सहमत होणार नाही (2.4 मध्ये लगेच विरोध करील). यावरून दिसते की नुसते रागावणे किंवा प्रेरणावाक्ये पुरेशी नाहीत — अर्जुनाला समज हवी आहे. म्हणूनच पुढचा दीर्घ उपदेश आहे. हा गीतेचा प्रामाणिकपणा आहे: एका "motivational" वाक्याने खोल संकट सुटत नाही.
AI-assisted draft translation — under review.