भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 4 (2.4)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन
॥ 2.4 ॥
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana
अनुवाद
"अर्जुन म्हणाला: हे मधुसूदना! मी युद्धात भीष्म आणि द्रोण यांच्याविरुद्ध बाणांनी कसा लढू? हे अरिसूदना! ते दोघे तर पूजेस योग्य आहेत."
भावार्थ
भ्याडपणाचे खंडन. अर्जुन कृष्णाच्या "klaibya" या आरोपाला सरळ उत्तर देतो: माझा प्रश्न भीतीचा नाही, आदराचा आहे. भीष्म — ज्यांच्या मांडीवर अर्जुन खेळला; द्रोण — ज्यांनी त्याला धनुर्विद्या शिकवली. हे pūjārhau — पूजेस योग्य — आहेत.
"Iṣubhiḥ" — बाणांनी. श्रीधर एक सूक्ष्म गोष्ट सांगतात: ज्यांच्याशी वाणीनेसुद्धा "मी लढेन" म्हणणे अयोग्य आहे, त्यांच्याशी बाणांनी कसा लढू? म्हणजे पूजेस योग्य लोकांविषयी कठोर शब्दही अयोग्य आहेत — शस्त्रे तर फार दूरची गोष्ट.
दोन संबोधने — एक विरोधाभास. अर्जुन कृष्णाला Madhusūdana (मधू असुराला मारणारे) आणि Arisūdana (शत्रूंना मारणारे) म्हणतो. बहुधा अर्जुन म्हणत आहे: "आपण असुरांना आणि शत्रूंना मारले — पण हे तर गुरू आणि पितामह आहेत." ही तुलना अनेक शिक्षक वाचतात; ही व्याख्या आहे.
अर्जुन पुन्हा युक्तिवादाकडे. 1.28–1.46 मध्ये अर्जुनाने कुळ आणि समाजाचे युक्तिवाद मांडले होते. आता युक्तिवाद वैयक्तिक आहे — माझे गुरू, माझे पितामह. हे या द्वंद्वाचे सर्वांत वेदनादायक रूप आहे.
AI-assisted draft translation — under review.