भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 5 (2.5)
मूळ संस्कृत · अर्जुनः
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके
हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्
॥ 2.5 ॥
gurūnahatvā hi mahānubhāvān
śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke
hatvā'rthakāmāṃstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān
अनुवाद
"महान गुरूंना न मारता या जगात भिक्षा मागून खाणेसुद्धा बरे. कारण गुरूंना मारून मी इथेच रक्ताने माखलेले धन आणि भोगच भोगेन."
भावार्थ
भिक्षा विरुद्ध रक्ताने माखलेले राज्य. अर्जुन दोन पर्याय समोर ठेवतो: (1) गुरूंना न मारणे, आणि भिक्षेवर जगणे; (2) गुरूंना मारणे, आणि त्यांच्या रक्ताने माखलेले भोग भोगणे. त्याच्यासाठी पहिला बरा. लक्षात घ्या — क्षत्रियासाठी भिक्षा (संन्याशाचा धर्म) हा परधर्म आहे. शंकराचार्य (2.10 ची प्रस्तावना) हेच सांगतात: शोक-मोहाने घेरलेला अर्जुन स्वधर्मापासून (युद्ध) दूर होऊन परधर्माकडे (भिक्षाजीवन) प्रवृत्त झाला.
"Mahānubhāvān" — महान आत्मे. अर्जुनासाठी गुरू केवळ शिक्षक नाहीत — "महानुभाव", ज्यांची प्रतिष्ठा आणि प्रभाव महान आहे.
"Iha eva" — इथेच. श्रीधर म्हणतात की गुरुवधाचे दुःख केवळ परलोकात नाही — इथेच, याच जीवनात नरकासारखे दुःख होईल, कारण प्रत्येक भोगावर रक्ताचा डाग असेल.
"Arthakāmān" — एक कडवट संकेत. दुसऱ्या वाचनात अर्जुन मान्य करतो की हे गुरू धनाच्या तृष्णेने बांधलेले आहेत (भीष्म आणि द्रोण हस्तिनापुराशी बांधलेले होते). म्हणजे अर्जुनाला माहीत आहे की त्याचे गुरू अन्यायाच्या बाजूने का आहेत — तरीही तो त्यांना मारू इच्छित नाही.
AI-assisted draft translation — under review.