ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 53 (2.53)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા
સમાધાવચલા બુદ્ધિસ્તદા યોગમવાપ્સ્યસિ
॥ 2.53 ॥
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi
અનુવાદ
"અનેક પ્રકારનાં વચનો સાંભળીને ભટકેલી તમારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિ (આત્મા)માં નિશ્ચળ અને અચળ થઈને ટકી જશે, ત્યારે તમે યોગને પ્રાપ્ત કરશો."
ભાવાર્થ
નિશ્ચલ અને અચલ — બે શબ્દો શા માટે? શંકરાચાર્ય: નિશ્ચલ — વિક્ષેપ (ભટકાવ) અને ચંચળતાથી રહિત; અચલ — વિકલ્પ (સંદેહ)થી પણ રહિત. એટલે કે બુદ્ધિ ન આમતેમ ભટકે, ન સંદેહમાં ડોલે.
"Samādhi" — અહીં શું? શંકરાચાર્ય: samādhīyate cittam asminn iti samādhiḥ ātmā — જેમાં ચિત્ત સ્થાપિત કરાય છે, તે આત્મા; એટલે કે બુદ્ધિ આત્મામાં સ્થિર થાય.
રામાનુજ — જ્ઞાન અને કર્મનો ક્રમ. રામાનુજ એક સ્પષ્ટ ક્રમ આપે છે: શાસ્ત્રથી ઉત્પન્ન આત્મજ્ઞાન → કર્મયોગ → સ્થિતપ્રજ્ઞતા નામની જ્ઞાનનિષ્ઠા → યોગ (આત્મ-અવલોકન, આત્માનું દર્શન). અસંગ (આસક્તિ-રહિત) કર્મના અનુષ્ઠાનથી નિર્મળ થયેલા મનમાં, સર્વથી વિજાતીય, નિત્ય, સૂક્ષ્મ તત્ત્વ પર કેન્દ્રિત બુદ્ધિ નિશ્ચળ થાય છે — ત્યારે "યોગ" એટલે કે આત્મ-દર્શન મળે છે.
"યોગ"નો અર્થ અહીં: શંકર — viveka-prajñā, samādhi; રામાનુજ — ātmāvalokana (આત્માનું દર્શન). એટલે કે અહીં યોગ એક પ્રાપ્તિ છે, ફક્ત વિધિ નહીં.
AI-assisted draft translation — under review.