ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 19 (2.19)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
ય એનં વેત્તિ હન્તારં યશ્ચૈનં મન્યતે હતમ્
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે
॥ 2.19 ॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate
અનુવાદ
"જે આ (આત્મા)ને મારનાર સમજે છે, અને જે તેને મરેલો માને છે — તે બંને (સત્ય) જાણતા નથી. આ ન મારે છે, ન મરાય છે."
ભાવાર્થ
બે ખોટી ધારણાઓ. કૃષ્ણ બે પ્રકારના લોકોની વાત કરે છે: (1) જે વિચારે છે "હું મારનાર છું", અને (2) જે વિચારે છે "હું / આ મરાઈ ગયો". શંકરાચાર્ય: બંને શરીર મરાવાથી આત્માને મારનાર કે મરેલો માની લે છે — આ આત્માના સ્વરૂપનું અજ્ઞાન છે.
"Nāyaṃ hanti na hanyate" — ન મારે, ન મરાય. આત્મા ન કર્તા છે (મારવાનો), ન કર્મ (મરાવાનો).
પરંપરાઓનો જરૂરી તફાવત:
- શંકરાચાર્ય: આત્મા અવિક્રિય (ક્રિયારહિત) છે — તેથી ન હનન-ક્રિયાનો કર્તા, ન કર્મ. શંકર આ પ્રકરણ (2.19–2.21)ને વિદ્વાન માટે સર્વ-કર્મ-પ્રતિષેધ — એટલે કે આત્મજ્ઞાની માટે સર્વ કર્મોનો ત્યાગ — તરફ લઈ જાય છે (2.21 જુઓ).
- રામાનુજ: આત્મા નિત્ય છે, તેથી તેનો નાશ થતો નથી. રામાનુજ એક સૂક્ષ્મ વાત કહે છે: "hanti" ધાતુ અહીં શરીર-વિયોગ કરાવવાનો અર્થ આપે છે. તેથી "na hiṃsyāt sarvā bhūtāni" ("કોઈ પ્રાણીની હિંસા ન કરો") જેવા શાસ્ત્ર-વાક્યનો અર્થ છે — અશાસ્ત્રીય રીતે શરીર-વિયોગ ન કરાવો. એટલે કે રામાનુજ અનુસાર હિંસા-નિષેધ ખતમ થતો નથી; બસ આત્માનો નાશ અસંભવ છે.
સંદર્ભથી કાપવાનો ખતરો. "ન હન્તિ ન હન્યતે" ઇતિહાસમાં ઘણી વાર ખોટી રીતે ટાંકવામાં આવ્યું છે — જાણે તે કોઈ પણ હિંસાને "ખરેખર કંઈ નથી" કહેવાની છૂટ હોય. રામાનુજનું અર્થઘટન સ્પષ્ટ બતાવે છે કે પરંપરાગત વ્યાખ્યામાં પણ એવું નથી.
AI-assisted draft translation — under review.