भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 19 (2.19)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते
॥ 2.19 ॥
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate
अनुवाद
"जो या (आत्म्या)ला मारणारा समजतो, आणि जो याला मेलेला मानतो — ते दोघेही (सत्य) जाणत नाहीत. हा ना मारतो, ना मारला जातो."
भावार्थ
दोन चुकीच्या धारणा. कृष्ण दोन प्रकारच्या लोकांविषयी बोलतात: (1) जो विचार करतो "मी मारणारा आहे", आणि (2) जो विचार करतो "मी / हा मारला गेला". शंकराचार्य: दोघेही शरीर मारले गेल्यामुळे आत्म्याला मारणारा किंवा मारलेला मानून घेतात — हे आत्म्याच्या स्वरूपाचे अज्ञान आहे.
"Nāyaṃ hanti na hanyate" — ना मारतो, ना मारला जातो. आत्मा ना कर्ता आहे (मारण्याचा), ना कर्म (मारले जाण्याचे).
परंपरांमधील आवश्यक फरक:
- शंकराचार्य: आत्मा अविक्रिय (क्रियाहीन) आहे — म्हणून तो ना हननक्रियेचा कर्ता, ना कर्म. शंकर या प्रकरणाला (2.19–2.21) विद्वानासाठी सर्वकर्मप्रतिषेध — म्हणजे आत्मज्ञान्यासाठी सर्व कर्मांचा त्याग — याकडे नेतात (2.21 पाहा).
- रामानुज: आत्मा नित्य आहे, म्हणून त्याचा नाश होत नाही. रामानुज एक सूक्ष्म गोष्ट सांगतात: "hanti" हा धातू येथे शरीरवियोग घडवून आणणे असा अर्थ देतो. म्हणून "na hiṃsyāt sarvā bhūtāni" ("कोणत्याही प्राण्याची हिंसा करू नका") यासारख्या शास्त्रवाक्याचा अर्थ आहे — अवैधपणे शरीरवियोग घडवू नका. म्हणजे रामानुजांच्या मते हिंसानिषेध संपत नाही; फक्त आत्म्याचा नाश अशक्य आहे.
संदर्भापासून तोडण्याचा धोका. "Na hanti na hanyate" हे इतिहासात अनेकदा चुकीच्या प्रकारे उद्धृत झाले आहे — जणू कोणत्याही हिंसेला "खरे तर काहीच नाही" म्हणण्याची ही मुभा आहे. रामानुजांचे वाचन स्पष्ट दाखवते की पारंपरिक व्याख्येतही असे नाही.
AI-assisted draft translation — under review.