भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 20 (2.20)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
न जायते म्रियते वा कदाचित्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे
॥ 2.20 ॥
na jāyate mriyate vā kadācit
nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo
na hanyate hanyamāne śarīre
अनुवाद
"हा (आत्मा) ना कधी जन्म घेतो, ना मरतो; ना हा एकदा होऊन पुन्हा नाहीसा होणारा आहे. हा अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे; शरीर मारले गेले तरी हा मारला जात नाही."
भावार्थ
सहा विकार — सर्वांचा निषेध. मधुसूदन सरस्वती निरुक्त-परंपरेतील (वार्ष्यायणी) "सहा भावविकार" उद्धृत करतात: जन्म घेणे, असणे (अस्तित्वात राहणे), वाढणे, रूप बदलणे, घटणे, आणि नष्ट होणे. श्लोक या सर्वांचा निषेध करतो:
- na jāyate — जन्म नाही;
- na mriyate — मरण नाही;
- ajaḥ — अजन्मा; nityaḥ — नित्य; śāśvataḥ — सदैव एकसारखा (घटणे नाही); purāṇaḥ — पुरातन (वाढणे नाही — "pura api navaḥ", पूर्वीही नवा).
"Purāṇa" — पुरातन तरी नवा. Purāṇa या शब्दाची एक पारंपरिक व्युत्पत्ती आहे — purā api navaḥ — "पूर्वीही नवा". म्हणजे आत्मा पुरातन असूनही कधीच "जीर्ण" होत नाही.
"Na hanyate hanyamāne śarīre" — शरीर मारले जावो, आत्मा नाही. श्लोकाचा अंतिम चरण अर्जुनाच्या प्रश्नाचे थेट उत्तर आहे. रामानुज: जन्म आणि मरण — जे सर्व शरीरांत अनुभवले जातात — हे अचेतन देहाचे धर्म आहेत; ते आत्म्याला कधीच स्पर्श करत नाहीत.
AI-assisted draft translation — under review.