ભગવદ્ ગીતા · Sankhya Yogaઅધ્યાય 2, શ્લોક 46 (2.46)
મૂળ સંસ્કૃત · શ્રીભગવાન્
યાવાનર્થ ઉદપાને સર્વતઃ સમ્પ્લુતોદકે
તાવાન્ સર્વેષુ વેદેષુ બ્રાહ્મણસ્ય વિજાનતઃ
॥ 2.46 ॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake
tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ
અનુવાદ
"ચારે તરફ જળ હોય ત્યારે નાના જળાશયનું જેટલું પ્રયોજન હોય છે, (બ્રહ્મને) જાણનારી વ્યક્તિ માટે સર્વ વેદોનું એટલું જ પ્રયોજન છે."
(બીજું અર્થઘટન — રામાનુજ: "જેમ ચારે તરફ જળથી ભરેલા જળાશયમાંથી તરસ્યો એટલું જ લે છે જેટલું તેને જોઈએ, તેમ જ જ્ઞાની સર્વ વેદોમાંથી એ જ લે છે જે મોક્ષનું સાધન છે.")
ભાવાર્થ
એક પ્રસિદ્ધ ઉપમા — નાના કૂવા અને વિશાળ જળરાશિ. નાના કૂવા, તળાવ — દરેકનું પોતાનું પ્રયોજન છે (પીવું, નહાવું). પણ જ્યારે ચારે તરફ જળ હોય, ત્યારે તે બધાં પ્રયોજનોની પૂર્તિ એક સાથે થઈ જાય છે. શંકર: સર્વ વેદોક્ત કર્મોનું ફળ, બ્રહ્મજ્ઞાનીના જ્ઞાન-ફળમાં અંતર્ભૂત (સમાયેલું) છે.
રામાનુજનું વ્યાવહારિક અર્થઘટન. એક મોટા જળાશયમાંથી તરસ્યો બધું જળ પીતો નથી — એટલું જ લે છે જેટલું જોઈએ. તેમ જ મુમુક્ષુ વેદોમાંથી મોક્ષનું સાધન પસંદ કરે છે, બધું નહીં. એટલે કે વેદોની પૂર્ણતા જળવાઈ રહે છે; વ્યક્તિ પોતાના લક્ષ્ય પ્રમાણે લે છે.
"Brāhmaṇasya" — કોણ? અહીં ટીકાકારો "બ્રાહ્મણ"ને બ્રહ્મને જાણનારના અર્થમાં લે છે — શંકર: saṃnyāsinaḥ paramārtha-tattvaṃ vijānataḥ; રામાનુજ: vaidikasya mumukṣoḥ. એટલે કે આ શબ્દ અહીં જન્મ-આધારિત જાતિના અર્થમાં નહીં, જ્ઞાનના અર્થમાં છે.
AI-assisted draft translation — under review.