भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 46 (2.46)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः
॥ 2.46 ॥
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake
tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ
अनुवाद
"सर्व बाजूंनी पाणी असताना लहान जलाशयाचे जितके प्रयोजन असते, (ब्रह्म) जाणणाऱ्या व्यक्तीसाठी सर्व वेदांचे तितकेच प्रयोजन आहे."
(दुसरे वाचन — रामानुज: "जसा सर्व बाजूंनी पाण्याने भरलेल्या जलाशयातून तहानलेला माणूस त्याला हवे तितकेच घेतो, तसा ज्ञानी सर्व वेदांतून तेवढेच घेतो जे मोक्षाचे साधन आहे.")
भावार्थ
एक प्रसिद्ध उपमा — छोट्या विहिरी आणि विशाल जलराशी. छोट्या विहिरी, तळी — प्रत्येकाचे स्वतःचे प्रयोजन असते (पिणे, स्नान). पण जेव्हा सर्व बाजूंनी पाणी असते, तेव्हा ती सर्व प्रयोजने एकाच वेळी पूर्ण होतात. शंकर: सर्व वेदोक्त कर्मांचे फळ, ब्रह्मज्ञान्याच्या ज्ञानफळात अंतर्भूत (समाविष्ट) आहे.
रामानुजांचे व्यावहारिक वाचन. मोठ्या जलाशयातून तहानलेला सर्व पाणी पीत नाही — हवे तितकेच घेतो. तसाच मुमुक्षू वेदांतून मोक्षाचे साधन निवडतो, सर्व काही नाही. म्हणजे वेदांची पूर्णता कायम राहते; व्यक्ती आपल्या लक्ष्यानुसार घेते.
"Brāhmaṇasya" — कोण? येथे टीकाकार "ब्राह्मण" हा शब्द ब्रह्म जाणणारा या अर्थाने घेतात — शंकर: saṃnyāsinaḥ paramārtha-tattvaṃ vijānataḥ; रामानुज: vaidikasya mumukṣoḥ. म्हणजे हा शब्द येथे जन्माधारित जातीच्या अर्थाने नव्हे, तर ज्ञानाच्या अर्थाने आहे.
AI-assisted draft translation — under review.