भगवद्गीता · Sankhya Yogaअध्याय 2, श्लोक 45 (2.45)
मूळ संस्कृत · श्रीभगवान्
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्
॥ 2.45 ॥
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān
अनुवाद
"हे अर्जुना! वेद तीन गुणांच्या क्षेत्राविषयी बोलतात; तू तीन गुणांच्या वर ऊठ — द्वंद्वांपासून मुक्त, सदैव सत्त्वात स्थित, मिळवण्याच्या आणि टिकवण्याच्या चिंतेतून मुक्त, आणि आत्म्यात स्थित हो."
भावार्थ
"Traiguṇya-viṣayā vedāḥ" — वेद तीन गुणांविषयी बोलतात. हे वाक्य सर्वांत जास्त चुकीचे समजले जाते. दोन पारंपरिक वाचने:
- शंकराचार्य: traiguṇya = संसार; वेद (कर्मकांड भाग) संसार (तीन गुणांचे क्षेत्र) प्रकट करणारे विषय मांडतात. "निस्त्रैगुण्य हो" = niṣkāmo bhava — निष्काम हो.
- रामानुज — एक कोमल वाचन: Traiguṇya = सत्त्व, रजस, तमस प्रधान लोक. वेद अत्यंत वात्सल्याने (प्रेमाने) तिन्ही प्रकारच्या लोकांना त्यांच्या स्वभावानुसार हिताचे ज्ञान देतात. जर वेदांनी रजस-तमस प्रधान लोकांना त्यांच्या गुणांनुरूप स्वर्ग इत्यादींची साधने सांगितली नसती, तर ते योग्य उपाय न जाणता, कामनेच्या आहारी जाऊन चुकीच्या मार्गांनी चालून नष्ट झाले असते. म्हणून वेद सर्वांसाठी आहेत — पण तू, अर्जुना, nitya-sattva-stha हो, मोक्षाला लक्ष्य बनव.
म्हणजे दोन्ही वाचनांत वेदांची निंदा नाही — अर्जुनाला उच्च स्तर स्वीकारण्याचे आवाहन आहे.
पाच निर्देश:
- Nistraiguṇya — गुणांच्या वर (शंकर: निष्काम).
- Nirdvandva — सुख-दुःखासारख्या द्वंद्वांपासून मुक्त.
- Nitya-sattva-stha — सदैव सत्त्वात (स्पष्टता, शांती) स्थित.
- Niryogakṣema — मिळवण्याच्या आणि टिकवण्याच्या चिंतेतून मुक्त. शंकराचार्य: योगक्षेमात बुडालेल्या व्यक्तीला श्रेयाच्या मार्गावर चालणे कठीण असते.
- Ātmavān — आत्म्यात स्थित, अप्रमत्त (सजग).
AI-assisted draft translation — under review.